پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣١٧ - شرح و تفسير حقوق امام و حقوق فرماندهان

و پيش از موعد آن را خنثى‌ مى‌كند به همين دليل در طول تاريخ همواره فرماندهان بزرگ برنامه‌هاى جنگى خود را تا آخرين لحظه پنهان مى‌داشتند تا بتوانند ضربات قاطع بر دشمن وارد كنند.

در تاريخ جنگ‌هاى پيغمبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله نيز اين اصل به خوبى مشاهده مى‌شود و به گفته مورخ معروف طبرى كمتر موردى بود كه پيغمبر صلى الله عليه و آله از مدينه براى جنگى حركت كند و مقصد نهايى را براى يارانش بيان فرمايد. [١]

حتى گاه كه پيغمبر صلى الله عليه و آله خودش به سوى ميدان حركت نمى‌كرد و گروهى را مأمور برنامه خاصى مى‌نمود نامه سربسته‌اى به فرمانده آنها مى‌داد و مى‌گفت: به سوى فلان محل حركت كنيد و به فلان جا كه رسيديد نامه را بگشاييد و هر چه در آن بود عمل كنيد. [٢] به يقين اگر از آغاز مقصد خود را بيان مى‌كرد در تمام مدينه پخش مى‌شد و جاسوسان آن را به سرعت به دشمن منتقل مى‌كردند و آنها نيز كاملًا آماده مى‌شدند و چه بسا سرنوشت جنگ تغيير پيدا مى‌كرد.

سپس به دومين حق آنها اشاره كرده مى‌فرمايد: «و هيچ كارى را بدون مشورت با شما- جز در مقام قضاوت و بيان حكم الهى- انجام ندهم»؛

(وَلَا أَطْوِيَ‌ [٣] دُونَكُمْ أَمْراً إِلَّا فِي حُكْمٍ).

اين همان اصل مشورت است كه در قرآن مجيد و روايات اسلامى به صورت گسترده آمده است و در دنياى امروز به‌ظاهر بسيار بر آن تأكيد مى‌شود، هرچند در عمل طور ديگرى است. مشورت با اصحاب و ياران و پيروان به آنها شخصيت مى‌دهد و احساس مسئوليت مى‌كنند و پيوندهاى عاطفى و محبّت را

[١]. تاريخ طبرى، ج ٢، ص ٣٦٦ در وقايع سال نهم هجرت.

[٢]. شرح نهج البلاغه ابن ميثم، ج ٥، ص ١٢٩.

[٣]. «أطْوى» از ريشه «طَىّ» در اصل به معناى پنهان داشتن و مخفى داشتن است و معناى ديگر «طَىّ» پيچيدن و درنورديدن است. به همين جهت پيمودن راه را طى طريق مى‌گويند و بعيد نيست كه هر دو معنا به يك ريشه باز گردد.