بن مسعود ، عبد اللّه بن عمرو بن عاص ، اَنَس بن مالك و عبد اللّه بن ابى اوفى نيز نقل شده اند ؛ ليكن منابعى كه اين گزارش ها را روايت كرده اند ، مصادر شيعى اند . [١] ه ـ نكته قابل تأمّل ، اين است كه : سخنى سرنوشت ساز با آن اهمّيت كه آينده رهبرى در جامعه اسلامى را رقم مى زند ، چرا آن گونه كه بايد ، مورد توجّه صحابيان قرار نگرفته و كمتر به نقل آن پرداخته اند ، تا آن جا كه حديث «اِثنا عَشَرَ خليفة (دوازده خليفه)» به حديث جابر بن سَمُره معروف گرديده است ؟ بى ترديد ، سياسى بودن مضمون حديث در عدم نقل آن توسّط اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله ، مؤثّر بوده است . از اين رو، عدم شهرت نقل آن از طرق مختلف ، بر بى توجّهى صحابيان به اين موضوع مهم، دلالت ندارد .

٢ . زمان و مكان صدور احاديث

مُسلم ، در صحيح خود ، سخن پيامبر صلى الله عليه و آله در باره خلفاى پس از خود را مربوط به روز جمعه اى مى داند كه شخصى به نام اَسلَمى سنگسار شد[٢] و چون اين واقعه در مدينه اتّفاق افتاده است ، [٣] مى توان گفت كه مكان سخن پيامبر صلى الله عليه و آله ، مسجد مدينه بوده است ؛ امّا احمد بن حنبل ، در مسند خويش ، زمان صدور اين حديث را عرفه و مكان آن را سرزمين عرفات [٤] ذكر كرده است و در گزارشى ديگر ، مكان صدور آن را مِنا مى داند . [٥] با تأمّل در متن گزارش هايى كه مربوط به اين واقعه است ، به نظر مى رسد كه

[١] ر . ك : الخصال : ص ٤٦٩ ـ ٤٧٣ ح ١٢ ـ ٣٠ (با ١٩ سند) ، المناقب ، ابن شهرآشوب : ج ١ ص ٢٤٨ ـ ٢٥٠ ، العمدة : ص ٤١٦ ح ٨٥٦ و ص ٤١٩ ح ٨٧١ ، كشف الغمّة : ج ١ ص ٥٧ ـ ٥٨ ، إعلام الورى : ج ٢ ص ١٥٨ ، بحار الأنوار : ج ٣٦ ص ٢٣٩ ح ٣٨ . [٢] ر . ك : ص ٣١٠ ح ٧٩ . [٣] اُسد الغابة : ج ٥ ص ٦. [٤] مسند ابن حنبل : ج ٧ ص ٤٢٩ ح ٢٠٩٩١ . [٥] مسند ابن حنبل: ج ٧ ص ٤٢٩ ح ٢٠٩٩١.