ابو هلال عسكرى ، در بيان فرق ميان برهان و دليل ، مى گويد : الفَرقُ بَينَ البُرهانِ وَالدَّليلِ : البُرهانُ : الحُجَّةُ القاطِعَةُ المُفيدَةُ لِلعِلمِ ، وَ أَمّا ما يُفيدُ الظَّنَّ فَهُوَ الدَّليلُ . [١] تفاوت ميان برهان و دليل ، اين است كه برهان ، به معناى حجّت قاطع و مفيد براى علم است ؛ امّا آنچه براى ظن ، مفيد باشد ، دليل است . بارى ! ريشه واژه «برهان» هر چه باشد ، ترديدى نيست كه اين واژه از نظر واژه شناسان ، به معناى دليلى است كه به روشنى و با قاطعيّت بتواند مدّعا را اثبات نمايد ؛ [٢] امّا به تدريج از معناى اصلى خود ، فاصله گرفته و در اصطلاح منطق ، به نوع خاصّى از استدلال ، اطلاق شده است . [٣]

برهان ، در قرآن و حديث

در قرآن و حديث ، «برهان» در معناى لغوى خود ، يعنى دليل واضح و روشن و مفيدِ براى علم ، اطلاق شده است . اين واژه در قرآن ، هفت بار به صورت مفرد[٤] و يك بار به صورت تثنيه آمده است . [٥]

[١] معجم الفروق اللغوية : ص ٩٧ . [٢] ر . ك : ترتيب كتاب العين : ص ٨٠ ، لسان العرب : ج ١٣ ص ٥١ مادّه «برهن» ، الصحاح : ج ٥ ص ٢٠٧٨ مادّه «برهن» ، تاج العروس : ج ١٨ ص ٥٥ مادّه «برهن» ، المصباح المنير : ص ٤٦ و... . [٣] براى آشنايى با معناى اصطلاحى برهان ، ر . ك : دائرة المعارف بزرگ اسلامى و دانش نامه جهان اسلام : ذيل واژه «برهان» . [٤] بقره : آيه ١١١ ، نساء : آيه ١٧٤ ، يوسف : آيه ٢٤ ، انبيا : آيه ٢٤ ، مؤمنون : آيه ١١٧ ، نمل : آيه ٦٤ و قصص : آيه ٧٥ . [٥] قصص : آيه ٣٢ .