«فشار و شدت عمل اربابان در مقابل بردگان و اجحاف و تعدى فئودال ها(خوانين) و اريستوكرات ها(اشراف) نسبت به طبقه رنجبر و زير دست، گرچه باعث قيام هاى شديد مى شده است، ولى به موازات اين قيام ها و نتيجه نگرفتن از آن، افكارى كه بتواند مايه تسلى خاطر براى توده محروم باشد، در بين اجتماع شيوع پيدا مى كرده و كم كم«مذاهب»، كه اثر تخديرى روحى دارد ظاهر شد».

كسانى كه حتى اطلاعات اندكى از برنامه هاى مذهبى دارند، مى دانند كه همه اين تعبيرهاى ناروا براى اغفال توده هاى بى اطلاع از حقيقت مذهب، ساخته شده است.

امّا موضوع صبر كه دستاويز ماترياليست هاى عصر ما شده، يكى از اصول پسنديده اخلاقى است كه تمام ملل، حتى ماترياليست ها عملاً به آن ايمان راسخ دارند، و بدون اين اصول اخلاقى هيچ فرد هدفدارى به هدف خود نخواهد رسيد; زيرا هرگز معناى صبر، تن دادن به ستم ستمگر و دست روى دست گذاردن و عرصه را به او سپردن نيست، و در هيچ فرهنگى و يا كتاب اخلاقى، از صبر چنين تفسيرى نشده است، بلكه منظور از صبر همان استقامت در راه هدف، و شكيبايى در برابر مصايب است و هيچ ملتى بدون شكيبايى و به كار بستن شيوه استقامت به جايى نرسيده است.[١]

بنابراين، حقيقت صبر بر خلاف آنچه كه ماترياليست ها تصور كرده اند، به معناى استقامت در برابر دشمن ستمگر و تمايلات غير صحيح نفسانى يا رويدادهاى ناگوار زندگى است; چنين اصل اخلاقى، شكننده ظلم ستمگران، ويران كننده كاخ ظالمان و پديد آرنده موفقيت ها در صحنه هاى مختلف زندگى

[١] ما در تفسير سوره لقمان، ذيل آيه ١١(وَاصْبِرْ عَلى ما أَصابَكَ))، نظر قرآن را درباره حقيقت صبر بيان كرده ايم.