ما در اين جا چهار نوع از نمونه هاى سبقت و پيشى گرفتن بر خدا و رسول او را آورديم، و در صفحات تاريخ اسلام و بالأخص در تاريخ زندگانى خلفاى سه گانه نمونه هاى برجسته اى براى اين موضوع ديده مى شود، كه بحث و گفتو گو درباره آنها در خور كتاب جداگانه اى مى باشد.[١]

ما پس از نوشتن اين قسمت، به مقاله محققان[٢] يكى از دوستان دانشمند خود برخورديم كه موضوع بحث ما را به صورت دل پذيرى تعقيب نموده بود، و ما قسمت زير را از آن مقاله(با تلخيص و تصرف) نقل مى نماييم:

اسلام واقعى آن است كه هنگامى انسان بر سر دو راهى اختلاف ميان «مذهب» و «خواسته هاى درونى» قرار گرفت، دستور مذهبى را ترجيح دهد; زيرا تسليم در غير اين صورت، يعنى انطباق مذهب با تمايلات درونى، نشانه اسلام واقعى نيست.

مثلاً محبت و علاقه فردى به ديگرى، زمانى مسلم و ثابت مى شود كه هنگام بروز اختلاف ميان وى و كسى كه مورد علاقه اوست، نظر دوست را ترجيح دهد و اگر در اين مورد نظر خود را مقدم بدارد، معلوم مى شود كه موافقت با او در موارد ديگر به منظور علاقه به وى نبوده است، بلكه از آن جهت بوده كه منافع خود را در خواسته هاى دوست تأمين مى ديده است و اين حقيقت در آيه زير به خوبى منعكس است:

(إِنَّ الّذينَ يَكْفُرُونَ بِاللّهِ وَرُسُلِهِ وَيُريدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْض وَنَكْفُرُ بِبَعْض وَيُريدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ

[١] علاّمه عالى قدر، مجاهد بزرگوار اسلام، مرحوم سيد شرف الدين عاملى، قسمت عمده اين نوع مخالفت ها را در كتابى به نام «النص والاجتهاد» گردآورده است.
[٢] اين مقاله در مجله مكتب اسلام، در شماره يكم از سال نهم چاپ شده است.