قرآن و اسرا آفرينش(تفسير سوره رعد) - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ٨٢ - ٥ تدبير جهان خلقت با خداست

وَهُوَ عَلى كُلِّ شَىء قَديرٌ);[١] «حكومت آسمان ها و زمين در دست او (خداوند) است. زنده مى كند و مى ميراند و بر همه اشيا قادر است» به مسأله تدبير اشاره مى كند.

ظاهر اين آيات كه تدبير جهان خلقت را به خدا نسبت مى دهد، روشن است ولى كنه و حقيقت آن شايد براى گروهى مبهم و نامفهوم باشد.

گروهى تصور كرده اند كه هدف از اين آيات اين است كه فاعل مستقيم و بلاواسطه همه روى دادهاى طبيعى خود خداست و خدا به طور مستقيم و بدون وساطت اسباب و علل، آنها را ايجاد مى كند. بنابراين، نزول برف و باران، شكفتن درختان، گردش مهر و ماه، وزش بادها، پديد آمدن طوفان ها و زمين لرزه ها و... همگى فعل و اثر مستقيم خود خداست و هيچ نوع علت و سبب طبيعى در پديد آمدن اين حوادث در كار نيست.

روى اين نظر، خداوند جانشين علل و اسباب طبيعى است. اعتقاد به چنين خدايى كه همه كارها را به طور مستقيم خود او انجام مى دهد، ما را از اثبات هر نوع علت طبيعى و سبب مادى بى نياز مى سازد.

در ميان فلاسفه و متكلمين جز اشاعره كسى چنين عقيده اى ندارد. آنان منكر و نفى كننده هر نوع سبب مادى بوده و پديده گرمى به دنبال آتش را اثر بلاواسطه فعل خدا مى دانند و آتش را كوچك ترين دخالتى در آن نمى دهند جز اين كه مى گويند عادت الهى بر اين جارى شده كه پس از پديده آتش، حرارت به وجود آيد نه اين كه آتش در آن دخالتى دارد. انكار تأثير هر نوع سبب مادى، گذشته از اين كه مخالف وجدان و صريح آيات قرآن مى باشد[٢] موجب آن است كه گروهى از