٢- برخى چيزهاى حرام را در حالت اضطرار و ناچارى، روا شمرده است؛ چنان كه در حديثى از رسول گرامى اسلام (ص) نقل است:
رُفِعَ عَنْ امَّتى‌ تِسْعَةٌ ... وَ مَا اضْطُرُّوا الَيْهِ. «١» از امّت من نُه چيز برداشته شده است ... و [يكى از آن‌ها] چيزهايى است كه بدان اضطرار يابند.
يعنى خداوند، مكلّفان را براى برخى كارهاى حرام، كه از روى اضطرار انجام گيرد، كيفر نمى‌دهد.
٣- خداوند، تكليفى بيش از توان مكلّفان وضع نكرده است؛ مثلًا وجوب روزه را از بيمار، غسل و وضو را از كسى كه آب برايش زيان دارد، نماز ايستاده را از كسى كه توان انجام آن را ندارد، برداشته است:
وَ ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِى الدّينِ مِنْ حَرَجٍ «٢» و در دين كارى سخت بر شما ننهاده است.
به عبارت ديگر، خداوند، همه افراد را به تكليفى در حدّ توانشان موظف نموده و بر كسى كه توان بيشترى داشته، تكليف بيشترى قرار داده است.
اگر تفاوتى در بخشى از تكاليف، ميان افراد مشاهده مى‌شود، به دليل مراعات توان، موقعيّت و شرايط خاص مكلّفان است؛ براى نمونه، افراد مستطيع و توانمند را به انجام حج، اداى خمس و زكات و انفاق مكلف كرده و اين تكاليف را از ديگران برداشته است.
عدل در جزا خداوند در روز قيامت با رسيدگى به كردار بندگان، افراد شايسته را پاداش نيك مى‌دهد و گنهكاران را به كيفر مى‌رساند و در اين پاداش و كيفر نيز ظلمى نيست؛ زيرا هر چه بدانان مى‌رسد، بازتاب كار خود آنان است و سزاوار آن بوده‌اند؛ ستم آن‌جاست كه‌