مبانى انديشه اسلامى(1) - ابراهیم زاده، عبدالله؛ سبحانی، سعید - الصفحة ١٠٥
انداختن بمبهاى اتمى روى دو شهر ژاپن در جنگ جهانى دوّم و كشتن هزاران نفر بىگناه و كودكان شيرخوار گفته است:
اگر اين كار را نمىكرديم، ناچار بوديم جنگ را ادامه دهيم و افراد بيشترى كشته مىشدند، بنابراين من از اين فرمان ناراحت نيستم. «١» اين توجيهات بىاساس، تنها براى فريب ديگران نيست و بسيار مىشود كه انسان براى فريب وجدان خود از آنها استفاده مىكند تا از محاكمه و سرزنش آن راحت گردد.
ب- وجدان ضمانت اجرايى ندارد:
از وجدان جز سرزنش و ملامت كارى ساخته نيست. درست است كه اين سرزنشها در افرادى كه وجدان فوقالعاده قوى دارند و جنايت هولناكى مرتكب شدهاند، گاهى به اندازهاى شديد است كه ممكن است آنها را ديوانه يا بيمار و يا آنان را به جبران عمل نادرست خود وادار كند، ولى در بيشتر وقتها مجازات وجدان بقدرى ملايم است كه براى غالب مردم قابل تحمل مىباشد و در برابر كارهاى نيك هم پاداش قابل توجهى نمىتواند بدهد، جز همان احساس آرامش روحى به هنگام انجام وظايف وكارهاى نيك كه آن هم براى غالب مردم موقتى و زودگذر است.
ج- تأثير وجدان جنبه عمومى ندارد:
در بحثهاى اجتماعى بايد همه يا دست كم، بيشتر افراد اجتماع را در نظر گرفت و موضوعاتى كه براى افراد معدودى مفيد و مؤثر است، نمىتواند به عنوان يك اصل اساسى اجتماعى مورد قبول واقع شود. از طرفى غالب مردم در بيشتر اجتماعات از يك وجدان قوى و مؤثر كه بتواند در اعمال و رفتار آنها اثر قابلتوجهى بگذارد، برخوردار نيستند و پرورش آن چنان وجدان مؤثرى در آنها جنبه عملى ندارد و بحث درباره اجتماعى كه مردمش از هر نظر تربيتيافته و از يك وجدان قوى و پابرجا برخوردار باشند، يك