مبانى انديشه اسلامى(1) - ابراهیم زاده، عبدالله؛ سبحانی، سعید - الصفحة ٢٣٥
وَ جاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَ شَهيدٌ «١» و هر انسانى وارد محشر مىشود در حالى كه همراه او حركت دهنده و گواهى است.
در اين جا نيز بيشتر مفسّران برآنند كه در قيامت دو فرشته با هر انسانى همراهند كه يكى او را سوق مىدهد و ديگرى گواه اعمال اوست. «٢» ٥- زمين و زمان:
زمين نيز گواه اعمالى است كه انسان بر روى آن انجام داده است؛ چنان كه خداوند مىفرمايد:
يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ اخْبارَها بِانَّ رَبَّكَ اوْحى لَها «٣» در آن روز زمين اخبار خود را باز مىگويد؛ زيرا پروردگار تو به او وحى كرده است.
نقل است كه ابو كهمس از امام صادق (ع) مىپرسد: «آيا خوب است انسان نمازهاى نافلهاش را در يك جا بخواند يا هر كدام را در جايى؟» فرمود: «نه، بلكه در چندين جا بخواند كه بىگمان، آن جاها براى او در روز قيامت گواهى مىدهند [كه نماز خوانده است].» «٤» در روايتى از امام صادق (ع) مىخوانيم كه فرمود: «روزى بر فرزند آدم نمىآيد، مگر اينكه آن روز مىگويد: اى فرزند آدم! من روزى ديگرم و بر تو گواهم. پس در من خوبى كن و كار خيرى انجام ده تا روز قيامت براى تو گواهى دهم، كه پس از اين هرگز مرا نخواهى ديد.» «٥» همچنين از امام صادق (ع) نقل است كه فرمود: «وقتى روز مىشود، [روز] مىگويد: اى فرزند آدم! در اين روزت كار خوب انجام ده كه من در قيامت نزد پروردگارت به آن گواهى مىدهم. من در گذشته نزد تو نيامدم و درباقيمانده [ى عمرت] نيز نخواهم آمد و زمانى كه شب بيايد، آن سخن را باز مىگويد.»