مبانى انديشه اسلامى(1) - ابراهیم زاده، عبدالله؛ سبحانی، سعید - الصفحة ٢١٥
درس سىام: كيفيت معاد دلايل عقلى و نقلى بروشنى ثابت كرد كه مرگ انسان، پايان زندگى او نيست، بلكه مجدداً روزى زنده خواهد شد، كه از آن زندگى در اصطلاح دانشمندان علم كلام به «معاد» تعبير مىشود. اكنون بايد ديد كه كيفيت زندگى مجدد چگونه است؟ آيا جسمانى است يا روحانى، و يا تركيبى از اين دو، و يا غير آن، چنانكه برخى چنين پنداشتهاند؟
اقوال مشهور در اين زمينه عبارت است از:
معاد جسمانى گروهى از متكلمان و فقها و اصحاب حديث شيوه معاد را تنها جسمانى دانسته و به وجود روحى جز جسم و مكانيسم بدن به چيز ديگرى معتقد نيستند، و در حقيقت روح در نظر آنان جسم لطيفى است كه در بدن سريان دارد، و بسان آتش در ذغال، آب در گل و روغن در زيتون است! «١» معاد روحانى گروهى از فلاسفه، بويژه پيروان مكتب مشّاء، تنها به معاد روحانى معتقد مىباشند؛ و مىگويند پس از مرگ و فنا شدن بدن خاكى، علاقه روح نسبت به بدن قطع مىشود، ولى