به اين ترتيب كه وضع روحى و فكرى و اخلاقى گروهى كه دور مدّعى نبوت را گرفته‌اند، روشنگر وضع پيشواى آنان مى‌باشد؛ هر گاه بيش از همه نزديكان و بستگان اشخاصى كه بطور كامل از وضع داخلى او آگاهند، به وى ايمان آوردند و يا اغلب گروهى كه ايمان آورده‌اند، در خرد و پاكى و خوبى در ميان مردم نمونه باشند، گواه صدق مدعى است.
٥- ايمان او به گفته‌هاى خودش:
بايد ديد مدّعى تا چه اندازه به گفته‌هاى خود ايمان دارد. اين مطلب را هم از طرز عمل او به دستورهايى كه آورده و هم از ميزان فداكارى و از خود گذشتگى او در برابر مشكلات رسالتش، مى‌توان تشخيص داد.
البته ممكن است هر يك از اين قراين به تنهايى براى اثبات قطعى صدق يا كذب گفتار مدعى نبوت كافى نباشد ولى بطور مسلم، بررسى همه اين قراين به صورت كامل و صحيح، دليل قاطعى براى اثبات مطلب خواهد بود.
قيصر روم از راه گردآورى شواهد و قراين، حقانيّت دعوت پيامبر اسلام را روشن ساخت.
هنگامى كه نامه پيامبر به وى رسيد و او احتمال داد كه وى همان پيامبر موعود تورات و انجيل باشد، در صدد تحقيق برآمد؛ گروهى از قريش كه در رأسشان ابوسفيان بود و براى تجارت به شام رفته بودند را احضار و سؤالاتى در مورد پيامبر اكرم (ص) كرد و پس از دريافت پاسخ گفت: اگر پاسخهاى شما صحيح باشد، او بطور قطع پيامبر است. «١» ٣- گواهى پيامبران پيشين يا معاصر كسى كه نبوت او از روى دلايل قطعى مانند مع مبانى انديشه اسلامى(١) ١١٨ ١ - آيا اعجاز اصل عليت را نقض نمى‌كند؟
ص : ١١٨ جزه ثابت شده باشد، اگر پيامبر ديگرى را با ذكر نام و مشخصات معرفى كرد، خواه معاصر هم باشند يا نه، نبوت آن پيامبر ثابت مى‌شود. البته خبر معرفى آن پيامبر، بايد بطور قطع و يقين به دست مردم برسد و به هر خبر ضعيف، بلكه به خبر واحد معتبر هم در اين زمينه نمى‌شود اكتفا كرد. و راز ثبوت نبوت‌