مبانى انديشه اسلامى(1) - ابراهیم زاده، عبدالله؛ سبحانی، سعید - الصفحة ١١١
از اين روش براى شناسايى پيامبران نيز استفاده مىشود؛ يعنى قراينى وجود دارد كه بطور متعارف، نوع مردم و عقلا از مطالعه و بررسى مجموع آنها، به نبوّت و رسالت مدّعى آن، يقين حاصل مىكنند.
عمده قراين مزبور در مورد شناسايى پيامبران عبارتند از:
١- مطالعه در وضع مدّعى نبوت، قبل از ادعاى وى:
بايد ديد مدعى نبوت داراى چه روحياتى بوده است؟ علاقه او به مال، مقام، شهرت و ساير امور مادى تا چه اندازه بوده؟ سوابق زندگى او در ميان مردم از نظر تقوا، امانتدارى، راستگويى و پاكدامنى چگونه بوده و آيا در افكار عمومى حسن سابقه دارد يا سوء سابقه؟
٢- وضع محيط براى دعوت:
بايد محيطى را كه مدعى نبوت از آن جا برخاسته است، در نظر بگيريم كه آيا محيط وى بعثت چنين مدّعى را ايجاب مىكرده يا نه؟ پس هر گاه كسى از ميان يك ملّت درس نخوانده و نيمه وحشى برخيزد و با نداشتن تحصيلات عادى، مردم را به پاكى و نيكى و نظام صحيح زندگى دعوت مىكند، يك چنين نهضت از ميان آن ملّت، درصد احتمال برانگيختگى وى را از مقام ربوبى، بالا خواهد برد.
٣- محتويات آيين او از نظر معارف و احكام:
آيا معارفى كه درباره مبدأ و معاد آورده با دلايل عقلى تطبيق مىكند؟ خدا را چگونه به مردم معرفى مىنمايد؟ منطق او در اين بحثها قوى است يا ضعيف؟ قوانينى كه آورده تا چه اندازه براى نظم و پيشرفت اجتماع مؤثر مىباشد؟ تعليمات اخلاقى و عبادى كه آورده، در پرورش ملكات فاضله و تصفيه روح و جان و توجه دادن به خدا و سوق به پاكى و فضيلت چه تأثيرى دارد؟
٤- وضع پيروان وى:
يكى از قراين براى شناسايى يك شخص، اطرافيان و دوستان و نزديكان او هستند.