فصل سوّم: تبليغات و تلاشهاى متخلّفان‌ عدّه زيادى از متخلّفان در صدر اسلام، منافقان بودند كه در باطن هيچ اعتقاد به خدا و پيامبر (ص) و معاد و ثواب و عقاب نداشتند. از اين رو، در جنگ و جهاد نيز شركت نمى‌كردند. البته كسان ديگرى نيز بودند كه به خاطر ضعف ايمان، سستى و تنبلى، عشق و علاقه به دنيا و زن و فرزند و عوامل ديگر، در جنگ شركت نمى‌كردند، اما چنين نبود كه به جهاد اعتقاد نداشته باشند به همين خاطر بعد از چند صباحى پشيمان مى‌شدند و عذر خويش را نزد رسول خدا (ص) يا ام امان معصوم (عليهم السلام) مطرح مى‌كردند.
گفتنى است گاهى نيز منافقان به خاطر مسائل سياسى، جاسوسى، كسب غنايم، حفظ موقعيّت خويش بين مسلمانان، حتى در خيانت به مسلمانان و كمك به دشمنان و مسائل ديگر در جنگ شركت مى‌جستند.
متخلّفان در پشت جبهه مى‌كوشيدند، با اقدامات سياسى، جبهه مسلمانان را تضعيف كنند و با تبليغات و ايجاد جنگ روانى عدّه‌اى را همراه خود سازند.