در ايران، كنترل جمعيت و تنظيم خانواده به صورت پراكنده در سال ١٣٢٠ ه. ش. شروع شد. از سال ١٣٤٨ ه. ش. اين كار به صورتى متمركز ادامه يافت. سال ١٣٤٦ ه. ش. در «وزارت بهدارى»، «واحد بهداشت و تنظيم خانواده» استقرار يافت تا جمعيت را كنترل كند. در سال‌هاى بعد، واحد مزبور به نام واحد بهداشت و تنظيم خانواده استمرار يافت تا جمعيت را كنترل كند. در سال‌هاى بعد، واحد مزبور به «واحد جمعيت و تنظيم خانواده» معروف شد. پس از اجراى برنامه‌هاى تجربى محدود و پراكنده از جانب سازمان‌هاى مختلف، در عرض چند سال، اين واحد تحت عنوان «سازمان تنظيم خانواده» شهرت يافت و به اين ترتيب، ايران به جمع كشورهاى عامل تحديد مواليد پيوست.

سياست‌هاى كنترلى براى كاهش جمعيت در ايران، سابقه ٧٠ ساله دارد. قبل از انقلاب و در سال ١٣٢٠ ه. ش. توجّه به اين مسئله آغاز شد و در آن زمان، مسائلى چون كنترل باردارى براى كاهش مرگ و مير مادر و كودك، بهداشت مادر و كودك، سلامت مادر و كودك و آموزش بهداشت خانواده مطرح گرديد.

اوّلين سياست‌هاى كنترل جمعيت‌

هاجر تربيت، در سال ١٣٢٠ ه. ش. كه جمعيت ايران حدود ١١ ميليون نفر بود، فعّاليت‌هاى كنترل جمعيت را از طريق تهيه و ارائه گزارشى اسفبار از مرگ و مير مادران و كودكان آغاز كرد. براى اين منظور، اقداماتى نيز انجام شد كه از جمله آنان مى‌توان به موارد زير اشاره كرد:

١. ورود لوازم و خدمات ضدّ باردارى توسط سربازان متّفقين با همكارى بنياد «راهه»؛

٢. تأسيس «انجمن بهداشت خانواده»؛

٣. با حمايت «سازمان همكارى بين‌المللى» در برنامه اصل چهار كه بخشى از آموزش روش‌هاى جلوگيرى از باردارى بود، فعّاليت‌هاى كنترل جمعيت آغاز شد.

اين اقدامات در زمان محمّدرضا شاه نيز پيگيرى شد. از سال ١٣٣٠ تا ١٣٥٦ ه. ش.، مباحثى چون سلامت و بهداشت مادر و كودك، فاصله‌گذارى بين حاملگى‌ها براى سلامت مادر و فرزند، تنظيم خانواده و جمعيت، ايجاد مواليد برنامه‌ريزى شده، ايجاد مواليد خواسته، كمك به خانواده در مورد اتّخاذ تصميم در مورد تعداد فرزندان، خدمات بهداشت بارورى، كاهش مرگ و مير نوزادان و كاهش سقط جنين مورد توجّه قرار گرفت. [١]

نمايندگان آمريكا براى كنترل جمعيت در ايران‌

ستاره فرمانفرمائيان، در سال ١٣٣٠ ه. ش. با مأموريت از «شوراى تحديد مواليد آمريكا» و «سازمان ملل» وارد ايران مى‌شود و كنترل جمعيت ايران را از طريق سازمان‌هاى غيردولتى و مطب‌هاى خصوصى براى جمعيت ايران كه در آن زمان، چهارده ميليون نفر بود (انجمن‌