ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٦٨ - ٥ رعايت حقوق فرزندان
٤. رعايت حقوق پدر و مادر
يكى از مهمترين شاخههاى حقوق متقابل اجتماعى، حقوق پدر و مادر است. در اين شاخه از حقوق، وظايف و تكاليف متعدّدى براى فرزندان برشمرده شده است كه عمل به آنها، رمز بقا و پايدارى كانون خانواده است. در اينجا با بهرهگيرى از روايات معصومان (ع) به برخى از اين حقوق اشاره مىكنيم.
قرآن كريم به حقوق پدر و مادر، بلافاصله پس از حقوق پروردگار توجّه كرده است و در اينباره مىفرمايد:
«وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَ لا تَنْهَرْهُما وَ قُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً؛[١]
و پروردگار تو مقرّر كرد كه جز او را مپرستيد و به پدر و مادر [خود] احسان كنيد. اگر يكى از آن دو يا هر دو در كنار تو به سالخوردگى رسيدند، به آنها [حتّى] اوف مگو و به آنان پرخاش مكن و با آنها سخنى شايسته بگوى.»
پيامبر اكرم (ص) و ائمّه اطهار (ع) نيز به حقوق والدين توجّه ويژهاى داشته و در سخنان خود، بر آن بسيار تأكيد كردهاند. تا آنجا كه امام سجّاد (ع) در دعا براى والدين خود مىفرمايند:
«اللهُمَّ اجْعَلْنِى أَهَابُهُمَا هَيبَةَ السُّلْطَانِ الْعَسُوفِ، وَ أَبَرُّهُمَا بِرَّ الْأُمِّ الرَّءُوفِ، وَ اجْعَلْ طَاعَتِى لِوَالِدَى وَ بِرِّى بِهِمَا أَقَرَّ لِعَينِى مِنْ رَقْدَةِ الْوَسْنَانِ، وَ أَثْلَجَ لِصَدْرِى مِنْ شَرْبَةِ الظَّمْآنِ حَتَّى أُوثِرَ عَلَى هَوَاى هَوَاهُمَا، وَ أُقَدِّمَ عَلَى رِضَاى رِضَاهُمَا وَ أَسْتَكثِرَ بِرَّهُمَا بِى وَ إِنْ قَلَّ، وَ أَسْتَقِلَّ بِرِّى بِهِمَا وَ إِنْ كثُر؛[٢]
بارخدايا! مرا چنان گردان كه از پدر و مادرم بترسم؛ مانند ترسيدن از سلطان بىرحم و با آنان مثل يك مادر مهربان، خوشرفتار باشم و فرمانبردارى و نيكوكاريم به آنان را براى ديدگانم، لذّتبخشتر از خواب شخص بسيار خسته خواب گرفته كه از آن مىبرد و براى سينهام، گواراتر از نوشيدن آبى كه تشنهكام مىنوشد، قرار ده تا دلخواه آنان را بر دلخواه خود برگزينم.»
براى روشنتر شدن موضوع، در اينجا به گزيدهاى از رواياتى كه در زمينه حقوق پدر و مادر وارد شدهاند، اشاره مىكنيم:
الف) حقوق پدر
امام سجّاد (ع) در اينباره مىفرمايند:
«وَ أَمَّا حَقُّ أَبِيك فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّهُ أَصْلُك وَ أَنَّهُ لَوْلَاهُ لَمْ تَكنْ فَمَهْمَا رَأَيتَ فِى نَفْسِك مِمَّا يعْجِبُك فَاعْلَمْ أَنَّ أَبَاك أَصْلُ النِّعْمَةِ عَلَيك فِيهِ فَاحْمَدِ اللهَ وَ اشْكرْهُ عَلَى قَدْرِ ذَلِك وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِالله؛[٣]
امّا حقّ پدرت، اين است كه بدانى او اصل و ريشه توست؛ زيرا اگر او نبود، تو هم نبودى. پس هر خصلت خوشايندى كه در خود ديدى، بدان كه منشأ و ريشه آن نعمت در وجود تو، پدرت مىباشد. بنابراين، خدا را بستاى و براى آن نعمت، از پدرت سپاسگزار باش.»
از امام صادق (ع) نيز در اينباره، چنين نقل شده است:
«يجِبُ لِلْوَالِدَينِ عَلَى الْوَلَدِ ثَلَاثَةُ أَشْياءَ شُكرُهُمَا عَلَى كلِّ حَالٍ وَ طَاعَتُهُمَا فِيمَا يأْمُرَانِهِ وَ ينْهَيانِهِ عَنْهُ فِى غَيرِ مَعْصِيةِ اللهِ وَ نَصِيحَتُهُمَا فِى السِّرِّ وَ الْعَلَانِية؛[٤]
پدر و مادر را بر فرزند سه حق است: در همه حال شكرگزار آنان باشد، در هرچه، به او امر و نهى مىكنند، به جز در معصيت خدا، اطاعتشان كند و در نهان و آشكار، خيرخواه آنان باشد.»
ب) حقوق مادر
در روايات، به حقوق مادر، بسيار بيشتر از حقوق پدر توجّه شده است. روايت زير كه از امام صادق (ع) نقل شده، شاهدى بر اين مدّعاست:
«جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِى ص فَقَالَ يا رَسُولَ اللهِ مَنْ أَبَرُّ قَالَ أُمَّك قَالَ ثُمَّ مَنْ قَالَ أُمَّك قَالَ ثُمَّ مَنْ قَالَ أُمَّك قَالَ ثُمَّ مَنْ قَالَ أَبَاك؛[٥]
مردى خدمت پيامبر (ص) آمد و عرض كرد: اى رسول خدا! به چه كسى نيكى كنم؟ فرمودند: «به مادرت.» عرض كرد: سپس به چه كسى؟ فرمودند: «به مادرت.» عرض كرد: بعد از او به چه كسى؟ فرمودند: «به مادرت.» عرض كرد: سپس به چه كسى؟ فرمودند: «به پدرت».»
امام سجّاد (ع) در بخشى از رساله حقوق خود، درباره حقوق مادر مىفرمايند:
«وَ أَمَّا حَقُّ أُمِّك فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّهَا حَمَلَتْك حَيثُ لَا يحْتَمِلُ أَحَدٌ أَحَداً وَ أَعْطَتْك مِنْ ثَمَرَةِ قلبها مَا لَا يعْطِى أَحَدٌ أَحَداً وَ وَقَتْك بِجَمِيعِ جوارحها وَ لَمْ تُبَالِ أَنْ تَجُوعَ وَ تُطْعِمَك وَ تَعْطَشَ وَ تَسْقِيك وَ تَعْرَى وَ تَكسُوَك وَ تَضْحَى وَ تُظِلَّك وَ تَهْجُرَ النَّوْمَ لِأَجْلِك وَ وَقَتْك الْحَرَّ وَ الْبَرْدَ لِتَكونَ لَهَا فَإِنَّك لَا تُطِيقُ شُكرَهَا إِلَّا بِعَوْنِ اللهِ وَ تَوْفِيقِهِ؛[٦]
و امّا حقّ مادرت بر تو، اين است كه بدانى او تو را در جايى حمل كرد كه هيچ كس، ديگرى را حمل نمىكند و از ميوه دلش به تو داد كه احدى به ديگرى نمىدهد و تو را با تمام اعضايش حفظ كرد و اهمّيتى نمىداد كه خود گرسنه باشد، امّا تو سير باشى و خود تشنه باشد، امّا تو را سيراب كند و خود برهنه باشد، امّا تو را بپوشاند و خود در زير آفتاب باشد، امّا تو را سايه افكند و به خاطر تو خواب را بر خود حرام سازد و از گرما و سرما نگاهت دارد تا تو را داشته باشد و از دست ندهد. بنابراين، تو جز با كمك و توفيق الهى، از پس قدردانى او برنمىآيى.»
٥. رعايت حقوق فرزندان
در آموزههاى اسلامى، هيچ حقّ يك سويه وجود ندارد و جز حقّ خداى متعال، همه حقوق، دو جانبه و متقابل است. از اينرو، در اين آموزهها، همچنانكه حقوقى براى والدين در نظر گرفته شده، حقوقى هم براى فرزندان معيّن گشته است. در اينجا، به برخى از آنها اشاره مىكنيم:
پيامبر اكرم (ص) در اينباره مىفرمايند:
«حَقّ الوَلَدِ على والِدِهِ أن يعَلِّمَهُ الكتابَةّ، السَّباحِة، و الرِّمايهَ، وَ أن لايرزُقَهُ إلّا طَيباً؛[٧]