متأسّفانه با وجود تأكيدهاى فراوانى كه در قانون اساسى و سياست‌هاى كلّى نظام جمهورى اسلامى و همچنين سخنان مقام معظّم رهبرى در زمينه نقش بنيادين خانواده در نظام جمهورى اسلامى و ضرورت تحكيم آن آمده است، در سال‌هاى پس از پيروزى انقلاب اسلامى و استقرار نظام اسلامى در «ايران»، به اين موضوع چنان‌كه شايسته است، توجّه نشده و همين امر موجب بروز آسيب‌ها و چالش‌هاى گوناگونى در جامعه ما شده؛ آسيب‌ها و چالش‌هايى كه كيان خانواده را تهديد كرده و موجب تضعيف روز افزون آن شده‌اند.

با توجّه به آنچه گفته شد، در اين مقاله، ابتدا بر اساس برخى پژوهش‌ها و مطالعات انجام شده به آسيب‌شناسى خانواده در جامعه ايران معاصر مى‌پردازيم و در ادامه نيز راهكارها و بايسته‌هاى تحكيم خانواده را با تأكيد بر راهكارها و بايسته‌هاى فرهنگى بيان مى‌كنيم.

مقدّمه‌

در قانون اساسى جمهورى اسلامى، از خانواده به عنوان «واحد بنيادين جامعه»، ياد و پاسدارى از قداست آن بر عهده حكومت اسلامى گذاشته شده است. در بخشى از مقدّمه اين قانون، زير عنوان «زن در قانون اساسى»، نگرش قانون‌گذار جمهورى اسلامى به خانواده چنين بيان شده است:

خانواده، واحد بنيادين جامعه و كانون اصلى رشد و تعالى انسان است و توافق عقيدتى و آرمانى در تشكيل خانواده كه زمينه‌ساز اصلى حركت تكاملى و رشد يابنده انسان است، اصل اساسى بوده و فراهم كردن امكانات جهت نيل به اين مقصود، از وظايف حكومت اسلامى است.

بر اساس اين نگرش به خانواده، در اصل دهم قانون اساسى چنين مقرّر شده است:

از آنجاكه خانواده، واحد بنيادين جامعه اسلامى است، همه قوانين و مقررات و برنامه‌ريزى‌هاى مربوط، بايد در جهت آسان كردن تشكيل خانواده، پاسدارى از قداست آن و استوارى روابط خانوادگى بر پايه حقوق و اخلاق اسلامى باشد.

در بند ١٢ سياست‌هاى كلّى برنامه پنجم توسعه، (مصوّب ٢١/ ١٠/ ١٣٨٧) نيز كه در چارچوب سند چشم‌انداز بيست‌ساله نظام جمهورى اسلامى تدوين شده، بر ضرورت «تقويت نهاد خانواده و جايگاه زن در آن و در صحنه‌هاى اجتماعى و استيفاى حقوق شرعى و قانونى بانوان در همه عرصه‌ها و توجّه ويژه به نقش سازنده آنان»،[١] تأكيد شده است.

در بند دوم «سياست‌هاى كلّى جمعيت» (مصوّب ٣٠/ ٢/ ١٣٩٣) نيز به موضوع خانواده و لزوم «رفع موانع ازدواج، تسهيل و ترويج تشكيل خانواده و افزايش فرزند، كاهش سنّ ازدواج و حمايت از زوج‌هاى جوان و توانمندسازى آنان در تأمين هزينه‌هاى زندگى و تربيت نسل صالح و كارآمد»[٢] توجّه شده است.

در مقدّمه «سياست‌هاى كلّى خانواده» (مصوّب ١٣/ ٠٦/ ١٣٩٥) در زمينه جايگاه خانواده در جامعه اسلامى چنين آمده است:

خانواده واحد بنيادى و سنگ بناى جامعه اسلامى و كانون رشد و تعالى انسان و پشتوانه سلامت و بالندگى و اقتدار و اعتلاى معنوى كشور و نظام است.[٣]

همچنين در بند پنجم اين سياست‌ها، بر ضرورت تحكيم خانواده و ارتقاى سرمايه اجتماعى آن بر پايه رضايت و انصاف، خدمت و احترام و مودّت و رحمت، با بهره‌گيرى از راهكارهاى ذيل تأكيد شده است:

- به‌كارگيرى يكپارچه ظرفيت‌هاى آموزشى، تربيتى و رسانه‌اى كشور در جهت تحكيم بنيان خانواده و روابط خانوادگى؛

- فرهنگ‌سازى و تقويت تعاملات اخلاقى؛

- مقابله مؤثّر با جنگ نرم دشمنان براى فروپاشى و انحراف روابط خانوادگى و رفع موانع و زدودن آسيب‌ها و چالش‌هاى تحكيم خانواده؛

- ممنوعيت نشر برنامه‌هاى مخلّ ارزش‌هاى خانواده؛

- ايجاد فرصت براى حضور مفيد و مؤثّر اعضاى خانواده در كنار يكديگر و استفاده مؤثّر خانواده از اوقات فراغت، به صورت جمعى.[٤]

رهبر معظّم انقلاب اسلامى نيز بارها در سخنان خود بر اهمّيت و تقدّس نهاد خانواده تأكيد كرده و از جمله مى‌فرمايد:

خانواده كلمه طيّبه است. كلمه طيّبه هم خاصيتش اين است كه وقتى يك جايى به وجود مى‌آيد، مرتّب از خود بركت و نيكى مى‌تراود.[٥]

ايشان درباره ضرورت تحكيم بنيان خانواده و آثار آن نيز مى‌فرمايد:

هر كشورى كه در آن، بنيان خانواده مستحكم باشد، بسيارى از مشكلات آن كشور، به خصوص مشكلات اخلاقى و معنوى، به بركت خانواده سالم و مستحكم برطرف مى‌شود يا اصلًا به وجود نمى‌آيد.[٦]

مقام معظّم رهبرى در يكى ديگر از سخنان خود، در اين‌باره مى‌فرمايد:

تشكيل خانواده اگر به شكل سالمى صورت بگيرد و اخلاق حاكم بر زوجين، صحيح و منطقى و منطبق با اصول شرع، با آنچه خداوند معيّن فرموده است باشد، اين پايه اصلاح جامعه و پايه سعادت همه افراد جامعه است.[٧]

با توجّه به آنچه گفته شد، در اين مقاله ابتدا، بر اساس برخى پژوهش‌ها و مطالعات انجام شده، به آسيب‌شناسى خانواده در جامعه ايران معاصر مى‌پردازيم و در ادامه نيز راهكارها و بايسته‌هاى تحكيم خانواده را با تأكيد بر راهكارها و بايسته‌هاى فرهنگى بيان مى‌كنيم.

با اميد به اينكه، اين پژوهش راهگشا و الهام‌بخش همه كسانى باشد كه در پى فرهنگ‌سازى براى تحقّق جامعه خانواده محور و تحكيم بنيان خانواده هستند.

آسيب‌شناسى خانواده در ايران‌

١. كاهش ازدواج و افزايش طلاق‌

متأسّفانه در چند دهه اخير، با وجود تأكيد فراوان قانون اساسى و ديگر اسناد بالادستى نظام جمهورى اسلامى بر اهمّيت خانواده، به عنوان واحد بنيادين جامعه اسلامى و ضرورت آسان كردن تشكيل خانواده، پاسدارى از قداست آن و استوارى روابط خانوادگى،[٨] چنان‌كه بايد و شايد، به اين موضوع توجّه نشده و اقدام‌هاى جدّى و عملى در اين زمينه انجام نشده است. اين بى‌توجّهى، آثار و پيامدهاى ناگوارى براى جامعه ما داشته است كه از آن جمله مى‌توان به كاهش چشمگير ازدواج و افزايش طلاق، بالا رفتن سنّ ازدواج، مشكل شدن شرايط