پاسخ: اين سؤال گاهى به طريق ديگرى نيز مطرح مى‌شود كه چرا حكومت عدل جهانى در پايان تاريخ و آخرالزّمان اجرا مى‌گردد؟ آيا اين امر اتّفاقى است يا اينكه وجه و دليلى دارد؟ مى‌گوييم: تكامل فرد و در نتيجه، ايجاد مجتمع كامل و نيز دولت و حكومت عدل در جامعه، با دو عامل اساسى تحقّق‌پذير است:

١. عامل خارجى؛ به اين معنا كه هر فرد از افراد جامعه، معناى عدل و كمالى را كه هدف خلقت در اوست، بداند و نيز راهى را براى رسيدن به آن بيابد و از آنجا كه فهم بشر قاصر از درك اين امور است، بنابراين بشر در طول تاريخ، محتاج به انبياء براى هدايت و رسيدن به اهداف خود بوده است.

٢. عامل داخلى؛ كه همان شعور بشر به اين مسئوليّت و هدف بزرگ است. بنابراين براى رسيدن به هدف، تحقّق اين عامل داخلى در وجود انسان لازم است. اين شعور به مسئوليت تحقّق نمى‌يابد، مگر به اينكه:

الف. عقل، اهميّت اطاعت خداوند و خضوع و خشوع نسبت به او را درك كند؛

ب. بداند كه اطاعت خدا ضامن حقيقى براى سعادت خود و جامعه و ايجاد عدل مطلق در جامعه خواهد بود؛

ج. حقيقت عدل و قسط و آثار و بركات آن را بداند.

اين عامل داخلى با انواعش از چند طريق، قابل پياده شدن است:

١. اينكه اين امان و اخلاص در افراد جامعه به صورت معجزه، تحقّق يابد.

اين احتمال با قانون معجزات منافات دارد؛ زيرا معجزه طريق انحصارى است؛ در حالى كه براى رسيدن به نتيجه و هدف، راه‌هاى ديگر غير از طريق معجزه وجود دارد و نيز با اختيار انسان- كه كمال او در گرو آن است- منافات دارد؛

٢. بشر بدون جبر و با تجربه و ارشاد، به سطحى عالى از فهم و شعور برسد تا بتواند آن هدف عالى را با رهبرى الهى پياده كند.

با ملاحظه حالات و خصوصيات بشر، پى مى‌بريم كه هنوز انسان به آن سطح عالى از فهم و شعور براى رسيدن به اين هدف كامل نرسيده است؛ زيرا بشر از ابتداى خلقت، دو شرط اساسى از شرايط تطبيق عدل كامل را نداشته است:

الف. شناخت عدل به صورت كامل؛

ب. آمادگى براى فداكارى در راه تطبيق و پياده كردن عدالت بعد از شناخت آن.