ممکن است که در توجیه تفاوت یک روز مذکور متمسّک شویم به جواز ترتب آن بر اهمال بعضی از کسوره در حساب کبایس به اعتبارات مختلفه ـ که از آن جمله یکی از تعذّر تحقیق و مقادیر است ـ[١] کما هو حقّه به آلات رصدیه بی‌شائبه تخمین فی الجمله، چنان که بر اهل خبرت معلوم است، و دیگری احتمال تفاوت اوساط شمس و قمر است در قلّت و کثرت، به اعتبار تفاوت مواقع اوج و حضیض آن یا به اعتبار دیگر از امور خفیه غیر محسوسه، مانند اقبال و ادبار، که بعضی از قدما به آن قایل شده‌اند، و ضبط این قسم امور به عنوان تحقیق به آلات رصدیه، خصوصاً در ازمنه قلیله از مقدور بشر خارج است، و لهذا اختلافات بسیار در امثال این مقامات در میان اهل ارصاد واقع است.

پس دور نباشد که در عرص مدّت سیصد سال و کسری، به اسباب مذکوره این قسم تفاوتی ـ که از غایت قلت، منافی ضوابط مذکوره نیست ـ عارض شود،[٢] بلکه عدم عروض تفاوت، اصلاً در ازمنه متطاوله در امثال این امور، از محالات عادیه است. و العلم عند الله و اهله.

و السلام علی من التبع الهدی.

تم تحریره فی عشرین شهر جمیدی الاولی سنه ١٠٩٢.

تمّ بحمد الله و حسن توفیقه و صلی الله علی محمد و آله.

كتابنامه

ـ آثار الباقية، به كوشش: پرويز اذكايى، تهران، بي‌نا،١٣٨٠ش.

ـ اثبات الوصية، قم: انصاريان، ١٤١٧ق.

ـ الأوائل، الحسن بن عبدالله‌ بن سهل العسكري (م٣٩٥ق)، بيروت: دارالكتب العلميه، ١٤٠٧ق، اوّل.

ـ البداية والنهاية، إسماعيل بن عمر الدمشقي (ابن كثير) (م٧٧٤ق)، تحقيق: مكتبة المعارف، بيروت: مكتبة المعارف.

ـ إعلام الوري بأعلام الهدي، الفضل بن الحسن الطبرسي (م٥٤٨ق)، تحقيق: مؤسسة آل البيت:، قم: مؤسسة آل البيت:، ١٤١٧ق، اوّل.

ـ بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمّة الأطهار:، محمّد باقر بن محمّد تقي المجلسي (علاّمة مجلسي) (م١١١١ق)، بيروت: مؤسسة الوفاء، ١٤٠٣ق، دوم.

ـ تاج المواليد (مجموعة نفيسة)، فضل بن حسن طبري (م٥٤٨ق)، قم: مكتبة بصيرتي، ١٤٠٦ق، اوّل.

ـ تاريخ الخميس في أحوال أنفس نفيس ، حسين بن محمّد الديار بكري، بيروت: مؤسسة شعبان.

ـ تاريخ الطبري (تاريخ الاُمم والملوك)، محمّد بن جرير الطبري (م٣١٠ق)، تحقيق: محمّد أبوالفضل إبراهيم، مصر: دارالمعارف.

[١]. این عبارت شیخ طوسی در التهذیب،‌ ج٦، ص٤١ است.

[٢]. الارشاد، ج٢، ص٩٥.