در عصر حضور حضرت محمد٦، در پیاعلام وجوب کسب دانش[١] و تشویق و ترغیب حضرتش به نقل روایات[٢]، اصحاب همه همّ و غمّ خویش را به کار گرفتند تا به اوامر حضرت جامه عمل پوشند و در این راه هم خزینه علم‌شان را سرشار نمایند و هم به احادیثیصحیح و پالوده دست یابند.

٣-١-١. پیدایش اسناد و اهمیت آن نزد مسلمین

اسناد به معناي «رفع الحديث إلی قائله» (رساندن حديث به گوينده آن) و سند همان «طريق المتن» ‌(راهي كه متن از آن به دست مي‌آيد) است[٣] كه در عهد پيامبر٦ به ‌وجود آمد. در واقع، علم
سند، ابتكاري در قوانين روايت بود كه خداوند تنها مسلمين را در آن توفيق داد و امم گذشته از آن بي‌بهره بودند.

حافظ علي بن حزم گويد:

نقل متصل فرد ثقه از ثقه تا پيامبر اكرم٦ ويژگي‌اي است كه خداوند آن را مختص مسلمين و نه ديگر ملل، قرار داد و از روزگار قديم طراوت و تازگي آن‌ را نزد ايشان محفوظ داشت.[٤]

صحابه حضرت رسول٦ آنچه از اقوال پيامبر٦ مي‌شنيدند و از افعال و يا ساير احوال حضرت مي‌ديدند، براي آنان كه به طور مستقيم از حضرت نشنيده و نديده بودند، نقل مي‌كردند و از آنجا بود كه بسياري افراد ـ كه برخي از فرصت‌هاي ديدار حضرت را از دست مي‌دادند و از بسياري از سنن ايشان محروم مي‌ماندند ـ از برادران ديني خود أخذ مي‌كردند.

از براء بن عازب نقل است كه گويد:

همه ما حديث رسول الله٦ را نمي‌شنيدم، چرا كه كار و مشغله داشتيم؛ لكن در آن روزگار مردم دروغ‌گو نبودند. پس شاهد، غايب را خبر مي‌داد.‌[٥]

در عهد رسول الله٦ افرادي از صحابه بودند كه اگر حديثي را براي ديگري نقل مي‌كردند، آن را به پيامبر٦ مي‌رساندند؛ خواه از حضرت به طور مستقيم شنيده بودند يا به‌واسطه صحابي‌ ديگر؛ البته اين ناشي از جهل ايشان به واسطة نقل يا عدم شناخت فردي كه از او اخذ كرده بودند، نبود، بلكه به دليل اعتماد ايشان به يكديگر بود و اين‌كه همديگر را از مظانّ كذب، چه به‌طور طبيعي و چه از باب ديانتشان، دور مي‌دانستند. حضرت نبي اكرم٦ نيز در ميان‌شان حضور داشتند و اگر اشكالي روي مي‌داد يا دچار شك مي‌شدند، به حضرتش مراجعه مي‌نمودند.[٦]

[١]. معجم مقاییس اللغة، ج٢، ص٣٦.

[٢]. مجمع البحرین، ج١، ص٤٦٩.

[٣]. الوجیزة، ص٤؛ نهایة الدرایة، ص٨٠.

[٤] هيأت يا جماعتي كه براي انجام كاري از نقطه‌اي به نقطه ديگر سفر مي‌كند.

[٥]. صحیح البخاری، ج١، ص٢٣.

[٦]. همان، ج١، ص١٩.