علاوه بر این همراهی‌ها، شهرهایمقصد نیز مکان خوبیبرایمذاکرات حدیثیبود؛ مثلاً دیدار سه عالم بزرگ حدیث، عبدالرحمانبنمهدیعالم بصره[١]، زیدبنحباببنریّان عالم خراسان[٢] و سعدویه سعیدبنسلیمان عالم واسط[٣] و شنیدن حدیث‌شان از معاویهبنصالح، عالم اندلس در شهر مکّه بوده است، نه در اندلس و یا ابوعلینیشابوریدر شهر بغداد با ابومحمد عسّال، ابواسحاقبنحمزه، ابوطالببننصر، ابوبکر جعابیو ابواحمد زیدیگرد آمدند و مبادلات حدیثینمودند.[٤]

از مهم‌ترین امور مورد توجه در شهرهایهدف، «عرضه کتب و محفوظات حديثی» مسافران برایتأیید علما و بزرگان آن دیار است؛ چنان‌که محمدبنعیسیبنسوره ترمذیصاحب سنن برایاتقان احادیث کتابش، آن را بر علمایحجاز، عراق و خراسان عرضه نمود و همگیتأیید کردند.[٥]

در میان شهرهایمرکز تجمّع دانشمندان حدیث، «مکّه مکرّمه»، به دلیل برگزاریموسم حجّ، نقش مهمیدر عصر پر اختناق حضور معصومان: دارد.

٣-٦-١. اهمیت موسم حج در نقل و انتقال احادیث

موسم حجّ بهترین زمان برایخیل عظیم مشتاقان دعوت حقّ در کسب معارف الهیاست؛ بخصوص درعصر معصومان: که مردم به طور مستقیم به سرچشمه علوم اسلام دسترسیداشتند. در این میان، در عصر صادقین٨ وقوع تحولاتیدر شرایط سیاسیجامعه در کنار کاهش سخت‌گیریعمّال حکومتی، فرصت مغتنمیرا برایاین نوع ارتباط فراهم آورد.

رجوع مردم به ائمه اطهار: منحصر به شیعیان نبود، بلکه بزرگان زنادقه، معتزله، حنفیه و دیگر مذاهب به قصد مناظره و مباحثه نزد حضرات: می‌آمدند؛ از جمله زنادقه ابن‌أبی‌العوجاء، ابن‌طالوت و ابن‌الأعمی،[٦] معتزله عمرو بنعبید، واصلبنعطا و حفصبنسالم[٧] و بزرگ حنفیه نعمان بن ثابت[٨] نزد امام صادق٧ آمدند.

در میان شیعیان نیز افرادیبودند که با درک جایگاه علمیو الهیمعصومان: در پیپاسخ مجهولات خویش، ائمه: را هرجا که می‌یافتند، مقصد حرکت خود قرار می‌دادند؛ از جمله:

الف. گروهیمعصوم را درحال طواف دیده و دربارة مناسک حجّ می‌پرسیدند؛ علیبن زید صاحب السابریدر مورد نیابت حجّ میّتیدر کوفه از ابوحنیفه پرسیده بود و در حال طواف امام صادق٧ را دید و

[١]. رجال النجاشي، ص٣٧٧، ش١٠٢٦؛ اعيان الشيعة، ج١٠، ص٩٩؛ سیر اعلام النبلاء، ج١١، ص٦٥٢، ش٢٩٧١.

[٢]. رجال النجاشي، ص٣٨٩، ش١٠٢٦؛ اعیان الشیعة، ج١٠، ص٢٤.

[٣]. رجال الطوسی، ص٢٨٣، ش١٢٩.

[٤]. سیر اعلام النبلاء، ج ٩، ص٦٤٣، ش١٩٣٤.

[٥]. همان، ج٨، ص٢٣٥، ش١٤٣٢. البته این‌گونه اعداد مقداری مبالغه‌آمیز است.

[٦]. همان، ج٨، ص٣، ش١٣٢٠.

[٧]. همان، ج٨، ص٢٤٢، ش١٤٣٧.

[٨]. تاریخ بغداد، ج٩، ص٢٨.