تحليلى بر احاديث نفى قضاى غير حتمى الهى

محمد محمدي ري‌شهري

چکیده

در مقابل روايات فراواني كه بر دو گونۀ محتوم و غيرمحتوم بودن قضاي الهي دلالت دارند، رواياتي نيز هست كه بر حتمي بودن قضاي الهي تأكيد دارند.

اين نوشتار، با دسته‌بندي گروه دوم روايات، به دنبال آن است كه به تبيين اين احاديث بپردازد.

کلید واژه‌ها: قضاي حتمي، قضاي غيرحتمي، علم خداوند، ارادۀ انسان.

درآمد

روايت‌هاى فراوانى دلالت دارند كه قضاى الهى و مقدّرات او، دو گونه‌اند: قضاى محتوم كه غير قابل تغيير است و قضاى غير محتوم كه مى‌تواند تغيير نمايد؛ مانند:

امام باقر٧ فرمود:

مِنَ الْأُمورِ أُمورٌ مَحتومَةٌ كائِنَةٌ لا مَحالَةَ، و مِنَ الْأُمورِ أُمورٌ مَوقوفَةٌ عِندَاللَّـهِ، يُقَدِّمُ فيها ما يَشاءُ، و يُثبِّتُ مِنها ما يَشاءُ، لَم يُطلِع عَلَی ذلِكَ اَحَداً ـ يَعنِي المَوقوفَةَ ـ فَأَمّا ما جاءَت بِهِ الرُّسُلُ فَهِيَ كائِنَةٌ، لا يُكَذِّبُ نَفسَهُ و لا نَبِيَّهُ و لا مَلائِكَتَهُ؛[١]

از جملۀ كارها، كارهاي حتمي هستند كه به ناچار، محقق مي‌شوند، و از جملۀ كارها، كارهايي هستند كه نزد خداوند معلّق‌اند. آنچه را بخواهد، مقدّم مي‌كند و آنچه را بخواهد، اثبات مي‌نمايد و هيچ كس را بر اين كارها (يعني كارهاي معلّق) آگاه نمي‌سازد. امّا آنچه فرستادگان آورده‌اند، شدني‌اند، كه [خدا] نه خودش، نه پيامبرش و نه فرشتگانش را دروغ‌گو نمي‌نمايد.

ليكن در مقابل اين احاديث، روايات ديگرى نيز هستند كه به ظاهر، دلالت بر نفى وجود قضاى موقوف يا غير محتوم و در نتيجه، انحصار قضاى الهى در قضاى محتوم دارند.

[١].تفسير العياشي، ج٢، ص٢١٧، ح٦٥؛ بحار الانوار، ج٤، ص١١٩، ح٥٨؛ براي آگاهي از ديگر روايات، ر.ك: دانش‌نامۀ عقايد اسلامي، ج٨، ص٢٠٠ ـ ٢٠٧.