این تأویل نیز با دشواری‌ها و اشکالات زیادی روبه‌روست؛ به عنوان مثال، باید پرسید: مقصود از قلب و روح چیست که هاروت و ماروت به عنوان نماد آنها به کار رفته است ؟ مگر چنین نیست که به روان به عنوان حقیقت انسانی و به تعبیر فلاسفه به جوهر مجرد در ذات و فعل، گاه قلب و گاه روح، گاه عقل، گاه نفس و... اطلاق می‌گردد؟!

از سوی دیگر، بر اساس آیات قرآن روح نفخه الهی است که خداوند، پس از تکمیل مراحل مادی و زمینی آفرینش انسان، می‌آفریند و با این گام، آفرینش انسان تکمیل می‌گردد: Gثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَک اللَّـهُ أَحْسَنُ الْـخَالِقِینَF.[١] آیا از آیات و روایات بر می‌آید که تعلق روح به بدن به معنای ترک عالم قدس و هبوط به حضیض شهوت و دنیای پست است؟! آیا اگر این همراهی به معنای آلوده شدن به انواع گناهان و لغزش‌ها باشد، به گونه‌ای که روح به جای بازگشت به جایگاه رفیع اولیه‌اش، مستوجب عذاب ابدی باشد، پس با هزاران آموزه دینی که بر رشد و تعالی روحی انسان تأکید دارند، چه باید کرد؟! با چنین سرنوشت محتومی چه جایی برای دعوت پیامبران و اولیای الهی از مردم برای سیر در کمال معنوی دارد؟!

نتیجه

با توجه به اشکال‌های سندی و متنی که روایات هاروت و ماروت با آنها روبه‌رو هستند و نیز مردود بودن راه‌حل‌های تأویلی، تنها راه تعامل با این روایات، مردود و مجعول دانستن آنهاست که از سوی اهل بیت: نیز تأکید شده است. از این رو، شأن نزول آیه سوره مبارکه بقره، نه آن است که در روایات رايج هاروت و ماروت منعکس شده است، بلکه منطبق با تبیینی است که در روایت امام حسن عسکری٧ منعکس شده و ما پیش از این از آن یاد کرده‌ایم.

کتابنامه

ـ الامثل فی تفسیر کتاب اللّه المنزل، ناصر مکارم شیرازی، قم: مدرسة الامام امیرالمومنین، بی‌تا.

ـ انوار التنزيل و اسرار التأويل، ناصرالدين ابو سعيد بيضاوي، بيروت: دارالكتب العلميه، ١٤٢٤ق.

ـ بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الابرار، محمد باقر مجلسى، بيروت: مؤسسة الوفاء، ١٤٠٣ق.

ـ البداية و النهاية، ابوالفداء اسماعيل بن عمر ابن كثير دمشقى، بيروت: دار احياءالتراث العربى، بى‌تا.

ـ تاريخ ابن خلدون، عبد الرحمن بن محمد ابن خلدون، بيروت: دار الفكر، ١٤٠٨ق.

ـ التبيان في تفسير القرآن، محمد بن حسن شيخ طوسى، قم: جامعه مدرسين، ١٤١٣ق.

ـ التخویف من النار،عبد الرحمن ابن احمد ابن رجب، اردن: بيت الافكار الدولية، بی‌تا.

ـ تذكرة الموضوعات، محمد بن طاهر بن على هندى فتنى، بى‌جا، بى‌تا.

ـ ترجمه تفسير الميزان، سيد محمد باقر موسوي، قم: دفتر انتشارات اسلامي، ١٣٧٩ش.

[١]. همان.