مسئولیت دارید، حتی نسبت به بقعهها و سرزمینها و نسبت به حیوانات اهلی که در اختیار شماست» یعنی این قسمت زمینی که مثلًا در اختیار شماست و شما مالک آن زمین خوانده میشوید حقی به عهده شما دارد و آن این است که آن را بایر و غیر معمور نگذارید، باید آن را به وسیله کشت و زرع و یا به وسیله عمران و ساختمان آباد کنید. در این صورت از عهده مسئولیتی که نسبت به این جماد دارید برآمدهاید.

حیواناتی که در اختیار شماست، مثل اسب و گوسفند و گاو و شتر و استر و الاغ، همان طوری که حق استفاده از سواری و یا از شیر و پشم و پوست و گوشت آنها را دارید مسئول رعایت و خوراک و مسکن و آسایش آنها میباشید. آن کس که به عنوان والی و فرماندار شهری معرفی میشود و امر خویش را در قلمرو حکومتش مطاع میشمارد باید بداند که این شهر و این بخش و یا این استان و یا این کشور به عهده او حقی دارد که آنجا را معمور و آبادان سازد و موجبات خوشی و آسایش و گشایش زندگی را فراهم سازد. یک گل که در یک گلدان قرار گرفته، به عهده صاحب خود حقی دارد که به موقع به او آب برساند و طراوت و شادابی او را حفظ کند.

پس انسان به حکم همان استعداد و شایستگی فطری، از یک طرف استحقاق بزرگی برای استفاده از مواهب خلقت دارد و از طرف دیگر مسئولیت عظیمی نسبت به همه موجوداتی که در اختیار اوست از جماد و نبات و حیوان دارد، تا چه رسد به مسئولیتهای عظیمی که نسبت به انسانهای مانند خود دارد، مثل مسئولیتی که در برابر پدر و مادر دارد و یا مسئولیتی که نسبت به فرزندان خود دارد و یا مسئولیتی که نسبت به زن و یا شوهر خود دارد یا مسئولیتی که نسبت به خویشاوندان و معلمان و همسایگان و همکیشان و همنوعان خود دارد. امیرالمؤمنین علیه السلام به یکی از فرمانداران خود مینویسد: «مبادا که مانند حیوان درندهای به جان مردم بیفتی، زیرا افراد رعیت یا مسلمانند و همدین تو میباشند و یا اگر