همینکه عقوبت سخت ما را دیدند اظهار داشتند که به خدای یگانه ایمان آوردهایم و تمام آن چیزهایی را که شریک خداوند ساخته بودیم بدور ریختیم. ولی اینچنین توبه و ایمانی که بعد از مشاهده عقوبت سخت پیدا شود، هرگز به حال آنها سود نخواهد بخشید. این سنتی است از خداوند که همیشه بوده است و کافران در این موطن و موقف زیان کردهاند.

درباره فرعون نیز در قرآن کریم آمده است که فرعون دست از سر بنی اسرائیل بر نمیداشت. در حالی هم که آنها به رهبری موسی از مصر خارج شدند باز آنها را تعقیب کرد تا آن وقت که در دریا آنها را تعقیب کرد و غرق شد. در آن حال فریاد برآورد: «به خدای یگانه که قوم موسی به آن ایمان آوردهاند من هم ایمان آوردم و تسلیم او هستم. به او گفته شد: حالا و در این وقت؟! و حال آنکه تا لحظهای پیش آدمی فسادگر بودی.» [١]

موقف دوم که توبه پذیرفته نمیشود جهان آخرت است. همینکه آدمی بدان جهان رفت دیگر توبه و پشیمانی سودی ندارد؛ نه تنها بدان جهت که در آنجا آدمی کیفر را حاضر و مشهود میبیند، بلکه بدان جهت که در آنجا دیگر عمل و تغییر تصمیم و حرکت و تکامل معنا ندارد. هرکس در آنجا به هر حالت و با هر درجه و هر مقام که رفت، برای همیشه در همان حالت باقی است و نمیتواند در خودش تصمیماتی و تغییراتی ایجاد کند. در آنجا هم توبه و انصراف واقعی پیدا نمیشود، نه اینکه انصراف واقعی پیدا میشود و مورد قبول واقع نمیگردد.

آدمی میوه درخت طبیعت است. میوه تا در درخت است از طریق