حساب بکشند.» مگر در جهان دیگر تنها از ریاضت کشان و ارباب سیر و سلوک حساب میکشند؟! نه، از همه مردم حساب میکشند. پس هرکس که ذرهای ایمان به عدالت حق و روز جزا و تأثیر اعمال در سرنوشت و سرانجام دارد باید از نفس خود مراقبت کند و آن را وا نگذارد و از آن حساب بکشد. یکی از بزرگترین علمای اخلاق اسلامی میگوید: بزرگان و گذشتگان صالح ما را عقیده بر آن بود که هرکس اهل محاسبه نفس نیست، یا اصلًا به جهان دیگر ایمان ندارد و یا آنکه عقل سلیم ندارد و الّا چگونه میشود کسی ایمان و اعتقاد داشته باشد به اصلی که قرآن میگوید: «اگر به وزن ذرهای انسان عمل نیک یا عمل بد داشته باشد، در آن جهان آن عمل را میبیند و به آن ملحق میشود» و در عین حال بی حساب کالای عمل را پیش بفرستد و نفهمد چه کرده و چه میکند؟.

پس ما اگر از نظر شرع و دین به این دستور بنگریم میبینیم که عمل مراقبت و محاسبه نفس اختصاص به اشخاص معین و طبقه معین ندارد، و اگر هم تنها از نظر عقل بنگریم باز میبینیم چنین است، یعنی میبینیم وظیفه محاسبه نفس یک وظیفه عمومی است. اساساً عمل حساب کشیدن از خود قبل از آنکه یک وظیفه شرعی و دینی باشد یک وظیفه عقلانی و همگانی است. یک نفر دانشجو باید توجه به اعمال خود داشته باشد و از خود حساب بکشد و ببیند آیا درسهای خود را خوب حاضر کرده و از وقت خود خوب استفاده کرده و میتواند از عهده امتحانات برآید یا نه.

یک نفر سیاستمدار که احیاناً در کار خود پیشرفتی نمیبیند و یا در موردی شکست میخورد باید قبل از آنکه دیگران را مسئول