، سرمایه خوشبختی در دنیا و آخرت جز عمل نیک چیزی نیست؛ و چون توجهی به این اصل ندارد خیلی عمل خود را ساده میگیرد، در صورتی که اگر ایمان به آخرت داشته باشیم باید بدانیم که آخرت صرفاً خانه عمل است، خشت و گل و در و دیوار و سقف و ساختمان آن خانه جز عمل چیزی نیست؛ یعنی همان اعمالی که در دنیا انجام میدهیم اگر نیک باشد در آن جهان به صورت مصالح ساختمان خانه سعادت و به صورت درخت و باغ و نهر جاری تجسم مییابد و اگر خدای ناخواسته ایمان ما به جهان آخرت ضعیف است باز صورت مسئله فرق نمیکند؛ یعنی باز هم باید بدانیم که مهمترین چیزی که سعادت ما در گرو اوست عمل ماست، متاع اصلی سعادت و شقاوت ما طرز کار و فکر و نیت و اخلاق ماست. در قدیم علمای اخلاق و مربیان، دستور محاسبه نفس میدادند. محاسبه نفس یعنی از نفس حساب کشیدن که چکار کردی و چکار نکردی، چرا فلان جا اینطور کردی و چرا فلان وقت اینطور نکردی؟ مانند یک نفر بازرس و رئیس که مأموری را تحت بازرسی و بازپرسی و تحقیق قرار میدهد؛ اگر عامل احیاناً خوب جواب داد و خوب عمل کرده بود پاداش میگیرد و اگر نه، توبیخ میشود و احیاناً جریمه میشود و به زندان میافتد و کیفر میبیند.

ممکن است کسی چنین تصور کند که محاسبه نفس کار ریاضت کشان و ارباب سیر و سلوک است و اما مردم عادی معنی ندارد که برای خود محاسبه نفس داشته باشند. عرض میکنم اینطور تفکر اشتباه است. اولًا قرآن کریم که ابتکار این دستور را کرده و همچنین اولیای دین، این دستور را مخصوص یک دسته معین نکردهاند. در آیهای که در آغاز گفتار ترجمهاش را ذکر کردیم، همه اهل ایمان را مخاطب قرار داده؛ یعنی اگر کسی ایمان دارد به حساب و کتابی در جهان و به اینکه عمل گم نمیشود، باید محاسبه نفس داشته باشد. علی علیه السلام میفرماید: «از نفس خود حساب بکشید قبل از آنکه از نفس شما