خود موظف می‌داند، به همان نسبت مدیون اجتماع است. حق و تکلیف دوش به دوش یکدیگرند. این طور نیست که همۀ حق‌ها را به بعضی داده باشند و همۀ تکلیف‌ها را بر دوش بعضی دیگر گذاشته باشند. «حق» بهره است و «تکلیف» زحمت و کار و مشقت. هرکس که از اجتماع بهره‌ای [می‌برد] باید به همان نسبت متحمل زحمت و به دوش کشیدن بار اجتماع باشد. رسول اکرم فرمود:

مَلْعونٌ مَنْ اَلْقی کلَّهُ عَلَی النّاسِ.

از رحمت الهی محروم است آن کس که سنگینی‌اش بر دوش اجتماع باشد (و فقط باری بر دوش دیگران باشد و باری از دوش دیگران برندارد).

پدر بر فرزند حقوقی دارد یعنی بهره‌هایی در وجود فرزند دارد که ببرد ولی این حقوق و بهره‌ها یکطرفی نیست، فرزند هم بر پدر حقوقی دارد یعنی از وجود پدر بهره‌هایی دارد که باید ببرد. پدر حق اطاعت و احترام دارد، فرزند هم حق تکفل و تربیت دارد. همچنین زن و شوهر، معلم و متعلّم، همسایه با همسایه، حاکم و رعیّت، همسفر با همسفر. نه تنها حقوق انسان‌ها بر یکدیگر یکطرفی نیست و هر فردی مدیون سایر افراد است، نسبت به سایر موجودات هم کم و بیش همین طور است. تا هرجا که شعاع بهره و استفادۀ انسان امتداد دارد، دایرۀ تکلیف انسان هم وسعت دارد. در خطبه‌ای که در روزهای اول خلافتش ایراد کرده، می‌فرماید: اِتَّقُوا اللّهَ فی عِبادِهِ وَ بِلادِهِ، فَاِنَّکمْ مَسْئولونَ حَتّی عَنِ الْبِقاعِ وَ الْبَهائِم [١]خدا را در نظر بگیرید، هم در مورد بندگانش و هم در مورد

[١]. نهج البلاغه، خطبه ١٦٥.