خدا به انسان استعدادی داده است که همه امتیازهای انسان از موجودهای دیگر در این استعداد انسان نهفته است و احسن تقویمی[١] انسان منشأ این استعداد شده است و آن، استعداد عالم شدن و شناختن است. حیوان و انسان نسبت به اشیاء شناخت دارند، ولی شناخت حیوان یک شناخت حسی بیشتر نیست. همان صورت اشیاء را می‌شناسد. حیوان هم بچه خودش را می‌شناسد و میان بچه خودش و بچه دیگر فرق می‌گذارد؛ لانه و آشیانه و آغل خودش را می‌شناسد، دانه و علف خودش را می‌شناسد و خیلی چیزها را به صورت غریزه می‌شناسد. غریزه با علم فرق می‌کند. غریزه نوعی القاء مجهول درونی است. می‌توان اسمش را «الهام» گذاشت، که راهی هم غیر از توجیه الهامی ندارد. ولی به هر حال اکتسابی نیست؛ یعنی غریزه به حیوان داده شده و یک قدم هم نمی‌تواند جلوتر یا عقب‌تر برود.

کارهای عجیب مورچه‌ها طبق غریزه

مورچه‌ها با غریزه خیلی کارهای عجیب و غریب انجام می‌دهند، اما اینها اکتسابی نیست، یعنی با قدم خودشان یاد نگرفته‌اند و لهذا کم یا زیاد نمی‌شود. مثلا راجع به زندگی مورچه‌ها از جمع‌آوری آذوقه و غیر آن چیزهایی می‌گویند که واقعا حیرت‌آور است. حتی در بعضی از این کتابهای جدید راجع به غرائز حیوانات، مدعی‌اند مورچه‌ها کارهایی در حد کارهای تمدن انسان انجام می‌دهند از جمله کشت دانه؛ یعنی در بعضی صحراها مورچه‌ها دانه‌هایی را که برایشان مفید است کشت

[١] . ]یعنی در احسن تقویم و بهترین بودن خلقت انسان؛ اشاره به آیه: لَقَدْ خَلَقْنَا الاِْنْسانَ فی اَحْسَنِ تَقْویمٍ(تین / ٤).[