می‌کنند و محصولش را هم برمی‌دارند. حتی اهلی کردن حیوانات. مورچه‌ها بعضی از حیواناتی را که به درد بارکشی‌شان می‌خورند، همان طور که انسان حیوانات را اهلی می‌کند، اهلی می‌کنند و آذوقه‌شان را هم می‌دهند و از آنها استفاده می‌کنند.

ولی همه اینها به صورت غریزه است. مورچه از اوّلی که خلق شده، با این الهام الهی خلق شده و تا همیشه هم ]این الهام را[ دارد و یک قدم هم جلو یا عقب نمی‌رود. اما خدا به انسان استعداد شناختن عمقی داده است. شناختن عمقی این است که قواعد و ضوابط عالم را کشف می‌کند. علمها و فرهنگها عبارت است از شناخت عمقی انسان از امور عالم؛ یعنی سنن و قوانین حاکم بر عالم را کشف می‌کند و به همین دلیل قدرت و تسلط بر اشیاء پیدا می‌کند. چون قوانین را کشف می‌کند، از همان قوانین استفاده می‌کند و طبیعت را مطابق آنچه خودش می‌خواهد می‌سازد.

تمدن انسانی معلول زبان و قلم است

آنوقت این مسئله علم و شناختن تابع دو اصل دیگر است. انسان به صورت اجتماعی می‌تواند بشناسد و به صورت انفرادی امکان ندارد؛ یعنی علم که در عالم پیدا شده محصول همکاری انسانهاست و الّا اگر انسانها حالت انفرادی می‌داشتند شاید از حیوانات هم پایین‌تر بودند. حال همکاری در مسائل علمی به چه وسیله پیدا می‌شود؟ این همکاری که منجر به پیدایش علم و فرهنگ و تمدن شده معلول دو چیز است: یکی زبان (مکالمه) و دیگر قلم. یعنی یک انسان تجربه می‌کند و چیزی به دست می‌آورد، یک انسان دیگر چیز دیگری به دست می‌آورد و یک انسان دیگر چیز دیگری... . اینها اگر نتوانند بین خودشان تفاهم برقرار