اجتماعى انسانها دخالت مستقيم نمى‌كند و حاكميت را به انبيا و امامان معصوم واگذار كرده است. در موقعيتى كه معصومِ منصوب از سوى خدا، بر كارهاى اجتماع حاكميت ندارد، چه بايد كرد؟ آيا مى‌توان گفت در چنين موقعيتى حكومت را رها كنيم؟ ! چنين سخنى مقبول نيست، زيرا در جاى خودش ثابت شده است كه اصل حكومت در هر جامعه‌اى ضرورت دارد. در اينجاست كه ولايت فقيه را با استناد به اصل «تنزل تدريجى» ضرورى مى‌دانيم. فقيه جامع شرايط، بديل امام معصوم(عليه السلام) است و در رتبه بعد از او قرار دارد. البته فاصله ميان معصوم و فقيه عادل بسيار است ولى نزديكترين و شبيه‌ترينِ افراد به اوست در امر حكومت ظاهرى بر مردم.

حاصل آنكه خداى متعال در مرتبه اول حاكميت است، پس از او رسول الله(صلى الله عليه وآله) و سپس امامان معصوم(عليهم السلام) حاكم شرعى‌اند. آيا پس از اين، مرتبه چهارمى در حاكميتْ وجود دارد؟

بايد گفت: در زمان غيبت امام معصوم، طبق ديدگاه شيعيان ولى فقيه مرتبه چهارم از حاكميت را دارد، زيرا فقيه جامع‌الشرايط به امام معصوم نزديكتر است. چون حاكم اسلامى بايد واجد صفاتى مانند آگاهى به قوانين و مقررات اسلامى، آگاهى به مصالح اجتماعى، و صلاحيت اخلاقى كه ضامن امانتدارى و رعايت مصلحت عمومى است باشد. در معصوم تمامى اين شرايط وجود دارد، زيرا معصوم به دليل عصمتش مرتكب هيچ تخلّفى از قانون شرع نمى‌شود و به سبب علم غيبى كه دارد به قوانين شرعى و مصالح جامعه كاملا آگاه است. فقيه جامع شرايط نيز بايد همين شرايط را در رتبه نازل داشته باشد، تا حاكميتش مشروع باشد. يعنى بايد داراى ملكه فقاهت و اجتهاد باشد تا احكام اسلام را بخصوص در زمينه مسائل سياسى و اجتماعى بهتر از ديگران بشناسد. و نيز بايد داراى ملكه تقوى و عدالت باشد تا مصالح جامعه را فداى مصالح شخصى و گروهى نكند و همچنين بايد به مصالح سياسى و اجتماعى و بين المللى آگاه باشد تا شياطين نتوانند او را فريب دهند و از مسير عدل و قسط منحرف كنند.

٢. چگونه مى‌توان نظريه ولايت فقيه را براى افراد غير مسلمان توجيه كرد؟

همانگونه كه از سؤال روشن است تبيين ولايت فقيه براى مسلمانى كه عقايد و ارزشهاى اسلامى را پذيرفته، كار آسانى است، ولى اگر خواستيم اين نظريه را براى غير مسلمانان توجيه كنيم، اين كار با كار قبلى متفاوت خواهد بود.