بميرد؛ امّا همه كارشناسان قائلند كه بهترين خوراك كودك، شيرِ زن است؛ به ويژه شير مادر، مگر در مواردى استثنايى مانند بيمارىِ مادر؛ پس، اقتضاى طبيعت اين است كه مادر، خود به فرزندش شير دهد؛ ولى خداوند مادر را به اين كارِ نه چندان آسان، الزام نفرموده است؛ بلكه وى را به اين كار، سفارش اخلاقى كرده[١] و اجازه داده است كه در برابر اين كار، مزد بطلبد.

ج. حِضانت و بچه‌دارى، اگرچه براى پدر محال نيست و در مواردى مثل بيمارى، مرگ، جدايى همسر يا عللِ گوناگون ديگرى به عهده او مى‌افتد، بدون شك براى مادر آسان‌تر است؛ پس حكمت اقتضا مى‌كند كه اين كار از زن خواسته شود (البتّه نه به صورت تكليف) و در اين مورد هم زن مجاز است كه اجرت بخواهد.

د. خانه‌دارى، اگرچه در همه جوامع به طور عملى برعهده زن است، از نظر اسلام تكليفِ واجب وى نيست. اگر داوطلبانه و با ميل و رغبت يا شرط هنگام عقد پذيرفت، چه بهتر، در غير اين صورت مى‌تواند حقّ‌الزّحمه درخواست كند.

كار شيردهى، بچه‌دارى و خانه‌دارى هرسه امورى است كه به اعترافِ همگان، زن استعداد بيش‌ترى براى انجام آن‌ها دارد و شرعاً نيز به صورت وظيفه‌اى استحبابى و اخلاقى (نه واجب) از او خواسته شده است.

هـ از سوى ديگر، شوهر نيز به يك سرى تكاليف وجوبى و استحبابى مكلّف است كه مهم‌ترين آن‌ها، پرداخت هزينه زندگى زن و فرزند است. بر شوهر واجب است هزينه خوراك، پوشاك، مسكن و ديگر امور ضرور زندگى همسر خود را بپردازد؛ خواه بچه‌دار باشد يا نباشد. نبايد توهّم كرد كه پرداختِ هزينه زنى كه نازا، مريض، يا معلول است، بر شوهر واجب نيست به اين دليل كه وظيفه باردارى يا شيردهى و بچه‌دارى يا كارِ خانه را انجام نمى‌دهد؛ زيرا در مقام وضعِ احكام و قوانين اجتماعى و تعيين حقوق و تكاليف افراد جامعه، هميشه اوضاع و احوالِ اعمّ و اغلب ملاحظه، و از حالت‌هاى استثنايى چشم‌پوشى مى‌شود.

وقتى پرداخت هزينه زندگى زن بر شوهر واجب است، پرداخت هزينه زندگى فرزندان نيز به طريق أولا وجوب دارد.[٢]

در مقابلِ اين تكليفِ الزامىِ مشكل، بايد كارى كرد كه امكان فعّاليّت اقتصادى براى مرد،

[١] ر.ك: بقره (٢)، ٢٣٣. [٢] از جمله، پرداخت هزينه شيردادن و پرستارى از بچه در صورتى كه مادر اجرت بخواهد.