بنابراين، انحراف (= فتنه) در بُعد فكرى ريشه و اساس است و آنچه در عمل بروز مى‌يابد، ثمره و ميوه آن محسوب مى‌شود. به همين دليل قرآن كريم انحراف فكرى (= فتنه) راـ از نظر ارزشگذارى ـ بدتر از اعمال ناشى از آن مى‌داند. «... وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ...»[١]؛ فتنه از قتل بدتر است.

پس از رحلت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) با اين كه مردم عقايد و نگرش صحيح را از ايشان آموخته بودند و در زمان حيات نبى اكرم(صلى الله عليه وآله)آماده هرگونه جانفشانى و فداكارى در راه اسلام و حفظ جان پيامبر(صلى الله عليه وآله) بودند و در جنگهاى گوناگون دوشادوش حضرتش به كارزار پرداخته بودند، به اعمالى دست زدند و فتنه‌هايى را پايه گذاردند كه نه تنها در سرنوشت مسلمانان كه در آينده بشريّت تأثيرهاى زيان بار و حسرت‌انگيز بر جاى گذارد. تأثيرهايى كه براى قرنها جامعه بشرى را از نيل به سعادت محروم ساخت و اين پرسش را در اذهان بر جاى گذاشت كه چرا چنين فتنه‌هايى بعد از پيامبر(صلى الله عليه وآله) رخ داد و اين نتايج را به بار آورد؟

سؤالى كه مسلمانان صدر اسلام نيز آن را از حضرت على(عليه السلام) پرسيدند و ايشان در پاسخ فرمودند: «إِنَّمَا بَدْءُ وُقُوعِ الْفِتَنِ أَهْوَاءٌ تُتَّبَعُ وَ أَحْكَامٌ تُبْتَدَعُ»[٢]

اميرمؤمنان(عليه السلام) در اين سخن علّت انحراف (= فتنه) را دو چيز معرّفى مى‌كند:

١. هوى و هوس:[٣] هوى و هوس اقسامى دارد كه از آن جمله علاقه شديد به پول و ثروت و انواع شهوترانى را مى‌توان نام برد.

يكى از هوسها كه شايد خاستگاه بيشتر فرقه‌هاى خاص دينى باشد، ميل و علاقه فراوان به «شهرت» و مطرح بودن است. تا جايى كه فرد تمام تلاش خود را به كار مى‌گيرد و انواع مشكلات را به جان مى‌خرد و با صرف هزينه‌هاى بسيار سعى مى‌كند تا مورد توجّه و محبوبيّت ديگران قرار گيرد.

[١] بقره / ١٩١. [٢] نهج البلاغه، خ ٥٠. [٣] بطور كلّى آن دسته از گرايشها و اميال انسانى كه موجب ضعف ايمان، سلب ايمان و يا عدم پيدايش ايمان مى‌شوند و يا مانع از كسب فضايل و ارزش‌هاى اخلاقى مى‌گردند «هوى و هوس» ناميده مى‌شوند.