اِنَّ اِلی رَبِّک الرُّجْعی. ای انسان! آن، ابتدای خلقتت بود که گفتیم: «خَلَقَ الاِْنْسانَ مِنْ عَلَقٍ. اِقْرَأْ وَ رَبُّک الاَْکرَمُ. الَّذی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ. عَلَّمَ الاِْنْسانَ مالَمْ یعْلَمْ». این تذکر به مبدأ برای تو کافی بود که طریق عبودیت حق را پیش بگیری. اکنون تذکر به معاد: حال، گذشته را رها کنیم؛ مگر نمی‌دانی که بازگشت تو به سوی پروردگار خودت است؟! اِنَّ اِلی رَبِّک الرُّجْعی. قبل از این، دو بار کلمه «ربّ» آمده بود. اینجا هم می‌فرماید: ربی که مربی و مکمل همه موجودات است، بازگشت هم به سوی هموست.

ذکر مصداقی از طغیان انسان

أرَأیتَ الَّذی ینْهی. عَبْدآ اِذا صَلّی. أرَأیتَ اِنْ کانَ عَلَی الْهُدی. اَوْ اَمَرَ بِالتَّقْوی. أرَأیتَ اِنْ کذَّبَ وَ تَوَلّی. اَ لَمْ یعْلَمْ بِاَنَّ اللهَ یری. مفسرین گفته‌اند این قسمتها به عنوان مصداقی از طغیانهای انسانِ مستغنی بیان شده، که البته شأن نزول دارد. می‌فرماید: ببینید یک شاهی صنار داشتن و پولدار شدن، انسان را در چه حد طاغی می‌کند! گاهی انسان خودش از طریق عبودیت حق سرپیچی می‌کند، ولی بالاتر این است که مخالف با عبودیت دیگران باشد و نگذارد که دیگران هم خداپرست باشند. نه تنها خودش خدا پرست نیست، بلکه مانع خدا پرستی دیگران هم می‌شود.

أرَأیتَ الَّذی ینْهی. کلمه «اَرَأیتَ» در اصل لغت یعنی «آیا دیدی؟»، «آیا دانستی؟». «رأی»، هم به معنی اِبصار می‌آید و هم به معنی علم. ولی

[١] . مسد / ١ ـ ٥ .

[٢] . تفسیر این آیات در موقعش خواهد آمد.