اين نكته هم گفته شود كه طوسى مردى فيلسوف بوده و براى اثبات مذهب شيعى از فلسفه مشايى و اسماعيلى هم گرفته است بلكه از او دليلى بر اثبات مذهب اثناعشرى در جامع الفوائد فى شرح خطبة القواعد فخر المحققين محمد حلى نقل شده كه در وجه دين ناصر خسرو (ص ١٤ و ٢٨) مانند آنرا ديده‌ام‌[١]

بلكه بايد گفت كه طوسى بجنبه انسانى بيشتر اهميت ميداد و آزاد انديش بود و مزه آزادى فيلسوفانه را چشيده و با همه گونه دانشمندان از اسماعيلى و شيعى و سنى نشست و خاست داشت و بآنها احترام ميگذاشت و چندان تعصب مذهبى روا نميداشت‌[٢]. از نامه‌هائى كه او به قونوى صوفى و كاتبى متكلم و ابن كمونه فيلسوف و بحرانى شيعى و كيشى شافعى و ديگران مى‌نويسد پيداست كه او مانند انسانى وارسته و آزاد ميانديشيده است.

اكنون برويم بر سر اين چهار كتاب و رساله و مقاله كه در اين مجموعه نشر ميگردد و درباره آنها از دو رهگذر شناخت كتاب و نسخه سخن ميداريم:

I- كتابشناسى‌

١- اخلاق محتشمى كه آن را خواجه ناصر الدين عبد الرحيم بن ابى منصور محتشم قهستان درگذشته صفر ٦٥٥ (مدرس ص ٥ و ٨٠ و ٣٠٢)، كه از او در پايان همين كتاب بعبارت «شاهنشاهى ناصرى قاهرى شهريار ايران خسرو افاقى» ياد شده است،

[١]نسخه خطى جامع الفوائد نسخه ش ١/ ٣٤٦ ج دانشكده حقوق- روضات الجنات ص ٥٧٩- ص ٥ ديباچه نگارنده بر رساله بود و نبود طوسى در مجله دانشكده ادبيات ش ٣ س ٤).

[٢]ياد نامه طوسى ص ١٠٨.