بسيارى گردآورده است و توان گفت رقم چهل كه در فهرست بابهاى كتاب بدان برمى‌خوريم و آخرين باب كتاب را به (الباب الاربعون) به پايان مى‌رساند نيز زير تأثير انديشه‌هاى اسماعيليان و اخوان صفاء بوده است. چنانكه يعقوب سيستانى داعى بزرگ اسماعيليان را كتابى است به نام «ينابيع» كه آن را به چهل نوع تقسيم كرده است‌[١]. نيز در رسايل اخوان صفاء اين حديث نقل شده است: از پيامبر روايت كنند كه گفت «هر كه چهل روز خالصانه خداى را پرستش كند خداى دل او را بگشايد و درون او را شادمان سازد و زبان او را به حكمت باز كند هر چند عجمى ختنه ناشده‌اى باشد»، در قرآن كريم آمده است: «وَواعَدْنا مُوسى‌ ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ» و منشأ عدد چهل در نزد اسماعيليان از اين جاست كه آنان «چهل روز» را در حديث مذكور به چهل [مرد] تأويل ميكنند كه دعوت اسماعيل امامى در هر عصر و روزگار از آنها پديد مى‌آيد.

در رسايل اخوان صفاء اين حديث روايت شده است: «پيامبر فرمود درين امت چهل مرد از صالحان كه بر كيش ابراهيم خليل (ع) اند»[٢] و نيز در رسايل اخوان صفاء[٣] آمده است: و گفته‌اند ازين چهل تن چهار تن آنان «ابدال»[٤] اند و ازينرو آنان را ابدال نامند كه آنها خويى را پس از خويى تبديل مى‌كنند و پس از هر تصفيه به تصفيه‌اى ديگر مى‌پردازند. چه آنان برگزيده از زمره چهار صد زاهد عارف محقق‌اند و اين چهار صد زاهد منتخب از چهار هزار مؤمن نائب مخلص باشند و هر آنگاه كه يكتن از چهار تن ابدال درگذرد و يكى از زمره چهل تن بدان عده مى‌پيوندد و چون يكى از چهل تن درگذرد يكى از چهار صد زاهد بدان گروه افزوده ميشود و همچنين ... و امير- المؤمنين على (ع) در گفتار خويش به كميل بن زياد باين گروه اشاره ميكند: ايشان كسانى هستند كه از لحاظ عدد اندك و از نظر قدر و منزلت در نزد خدا بزرگترين گروه‌اند و خلاصه درباره عدد چهل حديثهاى ديگرى نيز در اخوان صفاء[٥] آمده است كه ذكر آنها به اطناب مى‌پيوندد و همه اينها دليل بر اينست كه رقم چهل در نزد اسماعيليان اهميت خاصى است. در رياضتهاى عارفان نيز چله نشستن متداول است و شايد منشأ هر دو يكى باشد. چهل بابى كه در اخلاق محتشمى آمده به باب نخست در دين و شناسايى آفريننده آغاز مى‌شود و به باب چهلم در حكايتها و نادره‌ها و نكته‌ها و پندها پايان مى‌يابد.

گذشته ازين در صفحه نخست خواجه به تصريح از «سجلات موالى» و «دعوات موالينا لذكرهم السلام» و «نكت رجال و دعاة ايشان» و «عموم رفيقان» ياد مى‌كند و در بسيارى از صفحه‌ها گفته‌هاى داعيان و ديگر بزرگان فرقه اسماعيليان را مى‌آورد چنانكه در صفحه ٥٩ آورده: مولانا

[١]حقيقة اخوان الصفاء تأليف عارف تامر ص ٦٦.

[٢]همانجا ٢٦ و ٢٧.

(٣)- ج ١ ص ٢٩٨.

اخلاق محتشمي ديباچه ٤٨ اخلاق محتشمى ..... ص : ٤٥

(٤)- در تعريفهاى اسماعيليان ابدال را «حرم» خوانند.

[٥]ج ٤ ص ٨٤.