پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٦٥ - شرح و تفسير شرايط فرمانده لشكر

واژه «حلم» در اينجا ممكن است به معناى عقل‌ [١] و شايد به معناى خويشتن‌دارى و بردبارى باشد. جمله‌هاى بعد از آن معناى دوم را تقويت مى‌كند.

آن‌گاه امام بعد از ذكر اين سه وصف به دو وصف ديگر اشاره مى‌كند كه در واقع تفصيلى است براى وصف اخير. مى‌فرمايد: « (فرمانده لشكر تو بايد) از كسانى باشد كه دير خشم مى‌گيرد و زود عذر مى‌پذيرد»؛

(مِمَّنْ يُبْطِئُ عَنِ الْغَضَبِ، وَيَسْتَرِيحُ إِلَى الْعُذْرِ).

بديهى است منظور سهل‌انگارى و عذرپذيرى در برابر مسائل مهم و سرنوشت‌ساز نيست منظور خطاهاى جزئى است كه ممكن است از همه كس سر بزند. فرمانده لشكر بايد در برابر اين امور خونسرد و عذرپذير باشد.

حضرت در ادامه اين سخن به چهار وصف ديگر اشاره كرده مى‌فرمايد:

«كسى باشد كه نسبت به ضعفا رئوف و مهربان و در برابر زورمندان پرقدرت باشد، كسى كه مشكلات، او را از جا به در نمى‌برد و ضعف، او را به زانو در نمى‌آورد»؛

(وَيَرْأَفُ بِالضُّعَفَاءِ، وَيَنْبُو [٢] عَلَى الْأَقْوِيَاءِ، وَمِمَّنْ لَايُثِيرُهُ‌ [٣] الْعُنْفُ، وَلَا

يَقْعُدُ بِهِ الضَّعْفُ).

اين اوصاف از آن كسانى است كه با شخصيت، شجاع و پراستقامت باشند؛ چنين افرادى در برابر افراد ضعيف مهربانند. آنها را در زير چتر حمايت خود مى‌گيرند و مورد محبّت قرار مى‌دهند و به عكس در برابر زورمندان با قدرت مى‌ايستند و هرگز سر خود را در مقابل آنها خم نمى‌كنند. مشكلات را با عقل وتدبير وقدرت حل مى‌كنند و در برابر هيچ‌كس وهيچ‌كارى ضعف نشان نمى‌دهند.

[١]. قرآن مجيد درباره كافران مى‌گويد: «أَمْ تَأْمُرُهُمْ أَحْلامُهُمْ بِهذا أَمْ هُمْ قَوْمٌ طاغُونَ». (طور، آيه ٣٢)

[٢]. «يَنْبو» از ريشه «نَبْو» بر وزن «نذر» در اصل به معناى اثر نگذاشتن شمشير و تير و امثال آن است سپس به‌معناى موافق نبودن و تسليم نشدن به‌كار رفته و در عبارت بالا همين معنا اراده شده است.

[٣]. «لايُثيرُهُ» از ريشه «اثاره» به معناى برانگيختن و يا برانگيزاندن آمده است.