در حديثى مى‌خوانيم مردى اعرابى خدمت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله آمد در حالى كه پيامبر سوار بر مركب به سوى يكى از غزوات در حركت بود. آن مرد عرب ركاب پيغمبر را گرفت و عرض كرد:

«يَا رَسُولَ اللَّهِ عَلِّمْنِي عَمَلًا أَدْخُلُ بِهِ الْجَنَّةَ؛

اى رسول خدا! عملى به من ياد ده كه اگر انجام دهم داخل بهشت شوم». پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«مَا أَحْبَبْتَ أَنْ يَأْتِيَهُ النَّاسُ إِلَيْكَ فَأْتِهِ إِلَيْهِمْ وَمَا كَرِهْتَ أَنْ يَأْتِيَهُ النَّاسُ إِلَيْكَ فَلَا تَأْتِهِ إِلَيْهِمْ؛

آنچه دوست دارى مردم براى تو انجام دهند براى آنان انجام ده و آنچه دوست ندارى كه مردم درباره تو انجام دهند درباره آنها انجام نده». اين را فرمود و اضافه كرد:

«خَلِّ سَبِيلَ الرَّاحِلَةِ؛

دست از مركب بردار و آن را به حال خود واگذار» (يعنى تمام خواسته تو در اين دو جمله بود). [١]

امام عليه السلام در جمله‌هاى بالا سه منصب براى عاملان خراج بيان فرمود كه اشاره به سه مسئوليت مهم آنهاست.

نخست خازن رعيّت، به معناى حافظ اموال آنها بودن تا در مصارفش صرف شود. ديگر اينكه آنها وكيلان امّتند كه مفهومش آن است كه حقوق مردم را از كسانى كه حق بر ذمه آنهاست به‌طور كامل دريافت مى‌دارند. سوم اينكه آنها سفيران امامان هستند كه بايد با همان اخلاق و روش پيشوايان بزرگ با مردم رفتار كنند، بنابراين هم اخذ حقوق مى‌كنند و هم حفظ آن و هم با اخلاق حسنه با آنان رفتار مى‌كنند.

آن‌گاه امام عليه السلام آنها را از شش چيز نهى مى‌كند. در نخستين نهى مى‌فرمايد: «هيچ كس را به‌سبب عرض حاجتش شرمنده نسازيد»؛

(وَلَا تُحْشِمُوا [٢] أَحَداً عَنْ حَاجَتِهِ).

[١]. كافى، ج ٢، ص ١٤٦، ح ١٠.

[٢]. «تُحْشِموا» از ريشه «احشام» و «حَشَم» بر وزن «كرم» به معناى خجل ساختن كسى گرفته شده و هنگامى كه به باب افعال برود نيز همان معنا را مى‌بخشد. گاه نيز به معناى خشمگين ساختن آمده است و در جمله بالا همان معناى اوّل مناسب‌تر است و «حِشْمت» بر وزن «حكمت» به معناى حيا و شرمندگى است و گاه به معناى شايستگى نيز آمده است.