در اين صورت بخدا قسم با آنان خواهم جنگيد و اگر شترها را سوار شده و اسبها را يدكى مى‌كشيدند آهنگ مكه دارند.» على عليه السلام از دور مراقب دشمن بود و مى‌نگريست آنها شترها را سوار شده قصد بازگشت به ديار خويش را دارند. «١» ارزيابى عوامل شكست مسلمين در احد با نگرشى در ماجراى احد، انگيزه پيروزى سپاه اسلام در مرحله مقدماتى نبرد و شكستشان در مرحله بعدى به سادگى روشن خواهد شد. ليكن در اينجا از زبان وحى دلائل شكست مسلمين اختصاراً بيان مى‌گردد. اين عوامل عبارتند از:
١- عدم انضباط نظامى و عدم اطاعت از فرماندهى و ترك آن تنگه استراتژيك، عامل مهمى در شكست مسلمانان بود. قرآن مى‌فرمايد: «خداوند وعده پيروزى (بر دشمن در احد) را بشما راست گفت. در اين هنگام، دشمنان را به فرمان او بقتل مى‌رسانديد (و اين پيروزى ادامه داشت) تا اينكه سست شديد و در كار خود به نزاع پرداختيد. و بعد از آنكه آنچه را دوست مى‌داشتيد (از غلبه بر دشمن) به شما نشان داد نافرمانى كرديد.» «٢» ٢- ضعف ايمان و دنيا پرستى جمعى از مسلمانان تازه كار كه جمع آورى غنائم را بر تعقيب دشمن ترجيح دادند و اسلحه بر زمين گذاشتند و به جمع آورى غنيمت پرداختند. قرآن در ادامه آيه فوق مى‌فرمايد: «بعضى از شما خواهان دنيا بوديد و بعضى خواهان آخرت. سپس خداوند شما را از آنها منصرف ساخت (و پيروزى شما به شكست انجاميد) تا شما را آزمايش كند.» «٣»