هدايت در قرآن - جمعی از نویسندگان - الصفحة ٨٠
عبادت خود روآورده و متوجه بدعتها نشده و آنها را نمىشناسد.» «١» البته در اينكه عالمان هدايتگر كدامند و چه ويژگىهايى آنان را از ديگر عالمان ظاهرى امتياز بخشيده است بايد به وجود خصايصى در آنها توجه شود كه سبب شده جزء عالمان حقيقى محسوب گردند. برخى از اهم اين خصائص عبارتند از:
١- خشيت از خدا: دقت در مفهوم علم از نظر فرهنگ قرآن اين مطلب را مسجّل مىكند كه علم حقيقى از نظر قرآن علمى است كه نتيجهاش قرب به خدا باشد. شخصى كه به نعمت اين علم مزين شود داراى خصوصياتى چون خشيت داشتن از مقام پروردگار، حلم ورزيدن و ... مىشود. قرآن مجيد خشيت از خدا را تنها از آنِ عالمان مىداند. «٢» پس عالم كسى است كه معارف الهى در جانش رسوخ كرده و به مرحله باور رسيده است. او از خدا مىترسد و نگران پايان كار خود است. در مقابل جاهلان حلم مىورزد و تلاش خود براى نجات بندگان خدا را مضاعف مىكند. در برابر شبهات مخالفان مىايستد و علم خود را مشعلى در برابر در راه ماندگان قرار مىدهد. چنين عالمى است كه هم خود را نجات داده و هم توان نجات ديگران را داراست؛ امّا كسى كه چنين صفاتى در وى بروز نكند، نورانيت علم در او ظهور نكرده و بهرهاى از علم نبرده است، او نه تنها توان تعالى بخشيدن به ديگران را ندارد كه خود نيز در چاه ظلمات نفس خويش اسير است.
٢- عمل به علم: عالمانى هدايتگر جامعه محسوب مىشوند كه خود به آنچه مىگويند عمل كنند. مردم نيز در تبعيت از عالمان، بيش از دقت در گفتار آنان، به عملشان نگاه مىكنند. عالم با عمل سكوتش نيز درس مىدهد در حالى كه عالم بى عمل سخنش هم بىتأثير است. امام صادق عليه السلام عالم بودن عالمان بى عمل را نفى كرده و مىفرمايد:
«مَنْ لَمْ يُصَدِّقْ فِعْلُهُ قَوْلَهُ فَلَيْسَ بِعالِمٍ» «٣»