فصل چهارم زمينه‌ها و موانع هدايت‌ خداوند متعال براى هدايت نسل بشر، پيامبرانش را يكى پس از ديگرى فرستاده و انسان‌ها را به تسليم در برابر دعوت هدايتگرانه آنها فراخوانده و از لجاج و عناد در برابر آنان بر حذر داشته است. امّا انسان‌ها در برابر اين دعوت الهى به چند گروه تقسيم شده‌اند؛ برخى هدايت را پذيرفته و به تكامل خويش پرداخته‌اند و برخى نيز با موضع‌گيرى‌هاى خود مقاومت به خرج داده و در دامن ضلالت‌ها غوطه‌ور شده‌اند.
در اين فصل برآنيم تا به معرفى زمينه‌هايى بپردازيم كه گروه اول به واسطه استفاده از آنها از نور هدايت بهره‌مند شده‌اند و همچنين موانعى كه سبب شده تا گروه دوم از نعمت هدايت محروم گردند. البته برخى از اين زمينه‌ها و موانع مربوط به هدايت ابتدايى است و برخى مربوط به هدايت ثانوى يا پاداشى، برخى نيز براى هر دو هدايت، زمينه‌و يا مانع محسوب مى‌شوند كه از تأمل در هر يك، دامنه آن معلوم مى‌شود.
پيش از ورود به بحث و بيان تفصيلى زمينه‌ها و موانع هدايت، توجه به نقش عنصر اختيار در انسان ضرورى است. زيرا انسان موجودى است كه با اختيار داشتن خويش مى‌تواند عقايد و آرايى را بپذيرد و با توجه به مقتضاى آنها به انجام اعمال مبادرت ورزد.
قرآن مجيد در راستاى اثبات اين مطلب و رد كسانى كه در صدد نفى عنصر اختيار هستند، به انسان‌ها تذكر مى‌دهد كه خودشان بايد به راه بيفتند و جوياى هدايت خويش باشند، نه اينكه ضلالتِ خود را بر عهده دستگاه الهى گذارند و يا در انتظار هدايت اجبارى خود باشند؛ زيرا خداوند اين دو فكر باطل را نفى كرده است. در مورد كسانى كه ضلالتِ خود را به خواست خداوند منسوب مى‌كنند، مى‌فرمايد: