خداوند هر كس را گمراه كند، هدايت كننده‌اى ندارد و آنها را در طغيان و سركشى‌شان رها مى‌سازد، تا سرگردان شوند! اشتباه بزرگ جبريون در تفسير آيات مربوط به اضلال الهى نيز معلول تصور نادرست آنان از معناى ضلالت است. آنان گمان كرده‌اند ضلالت نيز چون هدايت امرى وجودى است وبراى توجيه نسبت آن به پروردگار عالم به تكاپو افتاده و توجيهاتى را متذكر شده‌اند در حالى كه اگر دقت نموده و آيات را با همديگر تفسير مى‌كردند و همچنين از سرچشمه علم الهى يعنى امامان معصوم عليهم السلام، وارثان حقيقى علوم پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله سيراب مى‌شدند، هرگز به چنين خطاهايى دچار نمى‌شدند.» در يك جمع بندى در پايان اين مبحث در مورد نقش انسان در هدايت و ضلالت بايد بگوييم كه هر چند انسان در نزول هدايت اوليه نقشى بر عهده ندارد و اين خداوند است كه با خواست خود نعمت هدايت را بر وى ارزانى داشته، امّا اين نقش به عهده انسان گذاشته شده كه بتواند در اثر تبعيت از هدايت اول، خود را شايسته دريافت هدايت‌هاى ويژه از ناحيه خداوند بنمايد؛ همچنان كه به او اختيار داده شده كه يا با نپذيرفتن هدايت اوليه، خود را از هدايت‌هاى ويژه و پاداشى محروم نموده و سبب شود تا خداوند او را به خود واگذاشته و به قعر وادى ضلالت و سرگردانى سقوط نمايد.