آشنايى باتفاسير و روشهاى تفسيرى - فوقانی، حیدر - الصفحة ٢٥
٤- عاقبت و سرانجام: در بعضى آيات نيز كلمه «تأويل» در معناى لغوى خود استعمال شده است. مانند آيه ٣٥ سوره اسراء كه مىفرمايد: پيمانه را تمام دهيد و با ترازوى درست وزن كنيد كه اين بهتر وعاقبت آن نيكوتر است.
معناى تأويل با دقت و توجه در آياتى كه لفظ تأويل در آنها آمده، معلوم مىشود كه «تأويل» از قبيل معنا و مدلول لفظ نيست. مثلًا حضرت يوسف در خواب مىبيند كه خورشيد، ماه و يازده ستاره بر او سجده كردند. بعدها كه پدر، مادر و برادرانش در پيشگاه او سجده شكر براى خدا به جا مىآورند، اين كار آنان را تأويل خواب خود معرفى مىكند و حال آنكه الفاظ حاكى از خواب او هيچگونه دلالتى بر اين واقعه ندارد و يا پادشاه مصر در خواب هفت سال قحطى را به صورت هفت گاو چاق كه به وسيله هفت گاو لاغر خورده مىشوند مىبيند.
بنابراين معلوم مىشود كه تأويل حقيقتى است خارجى كه به صورت خاصى براى بيننده جلوه كرده است. در قصه موسى و خضر، تأويلى كه خضر اظهار مىكند، حقيقتى است كه كارهاى سرزده از او از آن حقيقت سرچشمه مىگيرد و آيهاى كه به درستى و راستى در كيل و وزن دستور مىدهد، تأويل آن حقيقت و مصلحتى است عمومى كه اين فرمان بر آن تكيه دارد و تحقق دهنده آن است و از آن نشأت مىگيرد و مآل و مرجعش بدان است.
بنابراين تأويل هر چيزى، حقيقتى است كه آن چيز از آن سرچشمه مىگيرد و آن چيز به نحوى تحقق دهنده آن تأويل است و حامل و نشانه آن است.
اين معنا در قرآن مجيد نيز جارى است زيرا اين كتاب مقدس از حقيقت و معنويتى سرچشمه مىگيرد كه آن از قيد ماده و جسمانيت و لفظ و عبارت، آزاد و از مرحله حس و محسوس بالاتر است. «١»