ظرافت و انس و معرفت و مرحله كامل تربيت اجتماعى بدانيم. «١» باز، تمدن بخشى از معارف و آموزه‌ها دينى است و همواره دينداران بيش از ديگران متمدّن بوده‌اند. در اينجا دورنماى از تمدّن بزرگ اسلامى را ترسيم مى‌كنيم.
رهبر فرزانه اسلام پس از هجرت «٢» به مدينه در اولين فرصت، حكومتى عادلانه و همه‌جانبه تشكيل داد و هر سازمان و تشكيلاتى كه در اداره مملكت نياز بود، تأسيس كرد كه عبارتند از:
الف- نهادهاى سياسى و ادارى؛ همچون امور دفترى، گروه مشاوران، اعزام سفير به كشورهاى ديگر، نصب واليان.
ب- تشكيلات قضايى؛ گرچه مقام قضاوت در درجه اوّل و بالاصالة از شؤون رهبر الهى است ولى به سبب گستردگى كشور اسلامى و فراوانى دعواها، يك تشكيلات منظم و مقتدرى براى حل و فصل امور اختلافى لازم است و گسترش دستگاه قضايى از همان زمان نيز پيش‌بينى و حتى شروع شد.
ج- امور لشكرى؛ دين مهم و تمدّن بزرگ اسلام، بدون شك دشمن نيز خواهد داشت و ضرورت تشكيلات نظامى لازمه آن است. به همين دليل از همان زمان در دستور كار رسول اكرم صلى الله عليه و آله قرار گرفت و پيروان خالص دين اسلام به شكل داوطلب و بسيجى به دفاع از كيان آيين خويش پرداختند و جملگى از دانش نظامى، آموزش كافى، مهارت‌هاى رزمى،