زمينه‌هاى پيشرفت حركت‌هاى ارتجاعى‌ چنان‌كه گذشت بانى و گرداننده حركت‌هاى ارتجاعى، وابستگان به حكومت‌هاى جاهلى پيشين و دلدادگان به آن مناسبات هستند كه با قدرت گرفتن نهضت حق‌طلبانه، خود را منافقانه در زمره معتقدان به آن نهضت جا مى‌زنند. اينان از عوامل اصلى داخلى هستند و كافران و مشركان خارجى نيز پشتوانه آنها مى‌باشند. زمينه‌هايى كه عوامل داخلى و خارجى ارتجاع با كمك گرفتن از آنها، حركت ارتجاعى خود را پيش برده و گسترش مى‌دهند به قرار زير است:
١- ايمان سطحى عموم‌ با پيشرفت انقلاب و پيدا شدن طليعه‌هاى پيروزى، عموم مردم، فوج فوج به نهضت مى‌پيوندند و روز به روز بر تعداد طرفداران نهضت افزوده مى‌شود:
«اذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ وَ رَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فى‌ دينِ اللَّهِ افْواجاً» (نصر: ١- ٢)
آن‌گاه كه نصرت و يارى خدا و پيروزى برسد، مردم را مى‌بينى كه فوج فوج به دين خدا وارد مى‌شوند.
غالب اين ياران جديد، دلبستگى‌هايى به نظام جاهلى پيشين دارند و هنوز انس به رگه‌هايى از نظام جاهلى در آنان موجود است. علاوه بر آن نسبت به بينش، فرهنگ و نظام جديد نيز بصيرت كافى ندارند و حاضر به تحمّل سختى‌ها در راه اهداف انقلاب هم نيستند و به بيان قرآن آنها در مرتبه اسلام هستند نه در مرتبه ايمان و اگر در فتنه و حادثه خطرخيز و