عوامل معنوی و فرهنگی دفاع مقدس (ج3) - سنگری، محمدرضا - الصفحة ١٩٦ - ٣-٢ مزارنوشتهها
مرگ،نحوۀ مرگ،انتساب متوفّا(اگر نسبتى با شخصيّت يا چهرهاى آشنا داشت)بود.سرودههايى كه بر سنگمزار حك مىشد،دعوت به عبرت گرفتن،درخواست فاتحه،يادكردن و گاه دربرگيرندۀ نام و نحوۀ مرگ متوفّا بود.اگر متوفّا جوان بود،مزارنوشته،اندوه ناكامى،داغدارى خانواده و سوگ بازماندگان و يا طرح مفاهيم و مضامينى چون مرگ،سرنوشت و تقدير، جوانى،دنيا و مقولههايى از اين دست بود.اين مسائل به دليل همخوانى با مضمون و درونمايۀ رباعيّات خيّام يا برخى ابيات حافظ،معمولاً با اين سرودهها همراه مىشد.مسائل عاطفى محورىترين محتوا در مزار نوشتههاى جوانان،كودكان،مادران و گاه پدران،پيش از انقلاب اسلامى است.اين ويژگى پس از انقلاب نيز در برخى مزارنوشتهها ديده مىشود.
در دوران انقلاب و بهويژه سالهاى دفاع مقدّس و پس از آن،سرودهها و نوشتههاى مزارها،رنگ و نشان ديگرى گرفت.دگرگونى در نگرش و باور مردم و تحوّل عظيم روحى و معنوى آنان كه رهآورد حركت شگرف انقلاب اسلامى بود،نه تنها بر مزار شهيدان كه بر مزارهاى عادى نيز تأثير ژرف خويش را بر جاى نهاد؛همانگونه كه فرهنگ وصيّتنامهنويسى كه پيش از انقلاب اسلامى كمرنگ يا عمدتاً در حصار تنگ طرح مسائل مادى و مالى خلاصه مىشد نيز رواج و تقريباً عموميّت يافت و محتواى وصيّتنامهها مُلهم از وصيّتنامۀ شهيدان،سرشار از مضامين اعتقادى،معنوى و انقلابى شد.
در عصر انقلاب اسلامى،به بركت سيلان و جريان فرهنگ عاشورا،روحى تازه در رگهاى جامعه دميده شد و شهادت و ايثار،اخلاص و صفا،از خودگذشتگى و تعلّقگريزى،با الهام از امام عاشورا و ياران پاكباز و فداكارش،پشتوانۀ تمام حركتها،مقاومتها و پيروزىها شد؛معيار،كربلا