دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٤٩٦
| اسميث جلد: ٨ شماره مقاله:٣٤٩٦ |
اِسْميث، مارگارت ٨٨٤-٩٧٠م/٢٦٣- ٣٤٨ش، از نخستين زنان خاورشناس انگلستان
كه در معرفى اسلام و تصوف به ويژه احوال، آثار و عقايد برخى از بزرگان
صوفيه سهم بسزايى داشته است.
وي در شهر ساحلى ساوث پورت زاده شد؛ در دبيرستان سنت مارگارت در پولمنت
به تحصيل پرداخت، سپس به كالج گِرتن كمبريج رفت ٩٠٤-٩٠٧م و از آنجا راهى
بيروت و دمشق شد ٩٠٨- ٩١٤م. پس از بازگشت به انگلستان در ٩١٦م به دريافت
گواهىنامة معلمى با درجة ممتاز از آكسفرد نايل آمد«دفتر...»، ؛ I/٦٨٤ شيمل، .٣٤
سپس به قاهره رفت و از ٩١٨ تا ٩٢٠م با «ترينيتى كالج» قاهره همكاري داشت
و از آنجا راهى خرطوم واتبره شهري در كنار مصب رودخانة اتبره در سودان شد و
از ٩٢٠ تا ٩٢٥م مدير مدرسة دخترانه در آنجاها بود. پس از بازگشت به انگلستان
در ٩٢٦م از دانشگاه كمبريج دانشنامة كارشناسى ارشد در علوم انسانى دريافت
كرد و در همان سال نيز به مناسبت نگارش مقالة «جايگاه زن پارسا در تاريخ
اسلام» جايزة «گمبل» به وي تعلق گرفت. دو سال بعد، از دانشگاه لندن درجة
دكتري گرفت نك: اسميث، «رابعه...»، مقدمه. در ٩٣٢م به دريافت جائزة
«گيبسون» نائل شد «دفتر»، همانجا. در بهار ٩٣٣م براي استفاده از منابع
تحقيقاتى در كتابخانههاي مشرق زمين به قاهره، بيتالمقدس و دمشق سفر كرد
نك: اسميث، «محاسبى...»، مقدمه. از ٩٣٦ تا ٩٣٨م به عنوان محقق در كالج
منچستر آكسفرد به پژوهش در زمينة خاورشناسى ادامه داد همو، «غزالى...»،
مقدمه، و در همين ايام ٩٣٧م بار ديگر از دانشگاه لندن درجة دكترا اين بار در
ادبيات فارسى و عربى دريافت كرد «دفتر»، نيز شيمل، همانجاها.
اسميث در تحقيق تصوف به روش نيكلسون پرورش يافت عقيقى، /٣، و نيز به سبب
سفرهاي بسيار به سرزمينهاي اسلامى و پژوهش و تدريس در مراكز آموزشى و
فرهنگى در شمار محققان صاحبنظر در علوم اسلامى درآمد. وي در طول جنگ جهانى
دوم به عنوان متخصص در علوم اسلامى و عربى با سازمانها و مؤسسات مختلف
همكاري داشت و به تأليف مقاله و حتى تدريس زبان عربى به مأموران نظامى
مىپرداخت و در همان ايام ٩٤١-٩٤٤م براي راديوها مقالاتى تهيه مىكرد و عضو
مركز تحقيقات اجتماعى زمان جنگ نيز بود «دفتر»، ؛ I/٦٨٤ شيمل، .٣٤ او
سخنرانيهاي بسياري در محافل و انجمنهاي علمى و فرهنگى ايراد كرد و به سبب
علاقة ويژه به مقايسة تطبيقى اسلام و مسيحيت، افزون بر آنكه در آثار خويش
به تفصيل بدين موضوع پرداخته است، در يكى از سخنرانيهاي خود در انجمن
تبليغاتى كليسا كتاب عهد جديد اناجيل را از ديدگاه اسلام موردتحقيق و بررسى
قرار داد «دفتر»، همانجا.
چنانكه شيمل نيز اشاره دارد، او تا پايان زندگى همسري اختيار نكرد نك: ص و
براي كتابخانة كالج گرتن مجموعهاي از كتابهاي شرقشناسى خويش را به يادگار
نهاد. او همچنين پيش از درگذشت، مبلغى از دارايى خود را براي كمك به
پژوهشگرانى كه در زمينة اسلام و عرفانبهتحقيقمىپردازند،اختصاص
داداسميث،«يادداشتها...».
آثار: از مارگارت اسميث آثار ارزشمندي برجاي مانده كه در اين ميان آنچه
دربارة رابعه، حارث محاسبى و غزالى تأليف كرده است، جايگاه ويژهاي دارد.
او در اين اثر به بررسى زندگى، افكار، آثار و نيز تأثير اين عارف مسلمان بر
عارفان دورههاي بعد و سهم آنان در شكلگيري نظام فكري، عملى و اخلاقى
تصوف اسلامى پرداخته است.
نخستين كتاب او با عنوان «رابعة عارف و پارسايان هم مسلك او در اسلام» در
٩٢٨م در لندن انتشار يافت. اين اثر چنانكه خود او در مقدمة آن گفته است،
براي دريافت درجة دكتري از دانشگاه لندن تأليف شده نك: «رابعه»، مقدمه، و
متضمن تصويري دقيق از زندگى و تعاليم رابعه براساس منابع تاريخى است.
كوشش او در گردآوري مآخذ معتبر و اشارات ضمنى در كتب تاريخ و تذكره، و
تطبيق و بررسى آنها، به اندازهاي گسترده و فراگير است كه به گفتة شيمل ص
دشوار مىتوان بدانها چيزي افزود. وي براساس اين مآخذ، شخصيت تاريخى رابعه
را به روشنى ترسيم كرده، و او را از رابعهاي كه غالباً احوال و سخنانش با
گفتههاي منسوب به راهبههاي مسيحى آميخته و همانند مىشود، متمايز ساخته، و
علاوه بر اين، در بخشى جداگانه به بررسى احوال و آثار زنان عارف پرداخته
است. اين اثر در ٩٨٤م در لندن در صدمين سال تولد اسميث با مقدمة آن ماري
شيمل بار ديگر انتشار يافت.
اثر ديگر او «محاسبى يكى از نخستين عارفان بغداد» كه پژوهشى در زندگى و
تعاليم حارث محاسبى است، در ٩٣٥م در لندن به چاپ رسيد. اسميث اگرچه در
اين كتاب زندگىنامه و نيز آثار محاسبى را ارائه كرده، بيشتر بر آن بوده
است كه به تحليل ديدگاههاي وي دربارة مفاهيم مختلف عرفانى چون زهد،
توبه، عزلت، رياضت و ... بپردازد. دو بخش پايانى كتاب به بررسى تأثير
انديشههاي محاسبى بر عرفاي پس از وي چون حلاج، ابن خفيف، سلمى، هجويري،
سهروردي و به ويژه غزالى و فيلسوفانى چون ابن سينا و نيز تأثير وي بر
عرفان يهودي و مسيحى اختصاص يافته است نك: ص .٢٨٤-٢٩١
اثر ديگر وي «غزالى عارف» نيز به شيوة دو اثر پيشين تأليف شده است. آنچه
تأليفات اسميث را در ميان آثاري كه در شرح احوال عارفان نگاشته شده،
برجسته مىسازد، بررسى همه جانبه و نگرش او به يك شخصيت از ديدگاههاي
مختلف است. او همواره به ارائة آنچه اينان از پيشينيان برگرفتهاند و نيز
تأثيري كه بر انديشهها، مكاتب و نحلههاي بعدي داشتهاند، مىپردازد. اين
روش در سومين اثر او، «غزالى عارف»، بيش از آثار ديگر او ديده مىشود. تمامى
فصل اين كتاب به مكاتب فلسفى، ملل و نحل و آنچه بر انديشة غزالى تأثير
نهاده، اختصاص يافته است نك: ص .١٠٥-١٣٢ در فصل ٣ تأثير غزالى بر برخى از
آراء اسلامى و سير و تحول تصوف پس از او، بر عرفان يهودي و مسيحى و بعضى از
آثار ادبى اروپا چون كمدي الهى بررسى شده است ص .١٩٨-٢٢٦ فصلهايى كه به
روش تعليماتى غزالى، با به بهرهگيري او از «تصوير پردازي» براي شرح و
بيان انديشههاي خويش و نيز نظري به «غزالى به عنوان شاعر و موسيقىدان»
اختصاص يافته است، تصويري روشن از شخصيت اين عارف بزرگ به دست مىدهد.
با اين حال، اسميث در اين اثر، چنانكه در آثار ديگر او به شرح احوال
عارفان اختصاصيافته،بر جنبههايعرفانىمسيحيتبيشاز حدتأكيد ورزيده، و گاه
به برخى از اينان چون رابعه، سيماي راهبان و قديسان مسيحى بخشيده است
نك: شيمل، همانجا؛ پريندر، .٩-١٠ ديدگاه او در بخشى ديگر از آثارش كه به
ارتباط ميان عرفان اسلامى و عرفان مسيحى مىپردازد، نيز چنين است. با اين
حال، ارزش خدمات او به عرفان و جنبههاي معنوي اسلام را نبايد ناديده
گرفت.
كتاب «پژوهشهايى در عرفان دورههاي نخستين در خاور نزديك و خاورميانه» از
برجستهترين آثار اسميث در زمينة ارتباط ميان عرفان اسلامى و عرفان مسيحى
است. اين اثر در ٩٣١م در لندن انتشار يافت و در ٩٧٦م با مقدمة پريندر و با
عنوان «طريق عارفان» و عنوان فرعى «عارفان نخستين مسيحى و ظهور صوفيه» در
لندن بار ديگر انتشار يافت.
اسميث اثر ديگري نيز با عنوان «مدخلى بر تاريخ عرفان» دارد كه نخست در
٩٣١م در لندن به چاپ رسيد و هر بخش آن به عرفان يكى از اديان جهان
اختصاص يافته، و با وجود اختصار، براي بررسى ظهور و سير و تحول عرفان در
اديان مختلف و مطالعات دينشناسى سودمند است. اين اثر در ٩٧٧م در لندن با
عنوان «مدخلى بر عرفان» بار ديگر انتشار يافت.
اسميث براي معرفى عارفان مسلمان به جهان غرب برخى از سخنان، اشعار و
پارههايى از آثار ٠ تن از عارفان ايرانى و عرب را ترجمه كرد و همراه با
شرح مختصري دربارة آنها و گزارشى كوتاه از تاريخچه و چگونگى گسترش عرفان
اسلامى با عنوان «گزيدههايى از عارفان اسلام» در لندن ٩٥٠م به چاپ
رسانيد. او در ٩٥٤م گزيدة ديگري از سخنان و آراء صوفيان با نام «طريق عشق
صوفى» منتشر ساخت.
اسميث با تصحيح و انتشار كتاب الرعاية در ٩٤٠م پژوهش را در آراء و انديشههاي
محاسبى كه تا آن زمان به سبب دست نوشت بودن كتاب الرعاية دشوار مىنمود
نك: اسميث «محاسبى»، مقدمه. تكميل كرد.
او مقالاتى در نشريههاي شرقشناسى چون «نشرية انجمن سلطنتى آسيايى...»،
«جهان اسلام» و نيز در برخى از نشريات فارسى و عربى چون روزگار نو و الادب
و الفن منتشر كرده است نك: «دفتر»، .I/٦٨٤ و نيز يكى از كتابهاي مجموعة «حكمت
شرق٠» رسالهاي است دربارة عطار تأليف مارگارت اسميث نك: شميل، .٣٥
به آثار وي بايد انتشار مجموعة اشعار آنجلا گوردون ٩٣٧م و نيز «يادداشتهاي
روزانه و خاطرات» خود او را كه از ٩٠٠ تا ٩٦٣م در ٧ مجلد نگاشته است، افزود.
دست نوشت اين اثر به قلم خود وي در كتابخانة كالج گرتن نگاهداري مىشود.
مآخذ: عقيقى، نجيب، المستشرقون، قاهره، ٩٦٤م؛ نيز:
Girton College Register, ١٨٦٩-١٩٤٦, Cambridge, vol. I; Parrinder, G., introd.
The Way of the Mystics of M. Smith, London, ١٩٧٦; Schimmel, A., indtrod. R ? bi
q a the Mystic (vide: Smith); Smith, M., The Diaries, Girton College, Fax:
٠٥/٠٨/٩٧; id, Al-Ghaz ? l / the Mystic, Lahore, ١٩٨٣; id, R ? bi q a the Mystic
and Her Fellow-Saints in Islam, Cambridge, ١٩٨٤; id, Al-Muh ? sib / an Early
Mystic of Baghdad, Lahore, ١٩٨٠.
مينا حفيظى
تايپ مجدد و ن * * ب
ن * * ب