دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٣٠٩
| استرابادي، ميرزامحمد جلد: ٨ شماره مقاله:٣٣٠٩ |
اِسْتَرابادي، ميرزا محمدبنعلى بن ابراهيم(د ١٣ذيقعدة١٠٢٨ق/ ١٢ اكتبر
١٦١٩م)، عالم و رجالىِ امامى. نام جدش را تفرشى (ص ٣٢٤) «كيل» ضبط كرده
است.
از جزئيات زندگى وي اطلاعى در دست نيست. مىدانيم كه نخست در نجف
مىزيست و در آنجا نزد مقدس اردبيلى، فقيه مشهور امامى و نيز ابراهيم بن
على بن عبدالعالى ميسى كسب دانش كرد (افندي، ٢٧٧). پس از مرگ استادش
مقدس اردبيلى (د ٩٩٣ق) نجف را به سوي مكه ترك گفت و تا پايان عمر در مكه
مجاورت گزيد. افندي علت ترك نجف را چنين نقل كرده كه چون مقدس وي را
به عنوان جانشين خويش معرفى نكرد، او آنجا را جاي مناسبى براي خويش نيافت
و رهسپار مكه شد (همانجا؛ نيز نك: علىخان، ٤٩١). وي از محضر ابومحمد محسن بن
غياث الدين منصور نيز بهره برد (آقابزرگ، طبقات...، ٤٩٧). در علم رجال دستى
چيره داشت و در اين باره ٣ كتاب به رشتة تحرير درآورد.
به گفتة محبى، وي به بسياري فضل و دانش مشهور بوده است (٤/٤٧). مجلسى وي
را به فضل و تقوا ستوده (١/٤١؛ نيز نك: حرعاملى، ٢/٢٨١؛ تفرشى، همانجا) و
امين استرابادي، پيشواي اخباريه، بر دانش و تحقيق وي در حديث و رجال تأكيد
كرده است (ص ١٧). امين استرابادي در مكه نزد وي حدود ١٠ سال فقه، حديث و
رجال آموخت و از وي اجازة نقل حديث داشت (همو، ١٧- ١٨). گويا امين در تبيين
طريقة اخباريه تحت تأثير تعاليم استاد خود بوده است (همو، ١٨). ديگر شاگرد وي
شيخ محمد نوادة شهيد ثانى بوده (حر عاملى، همانجا)، و على بن حجتالله
شولستانى نيز از وي روايت حديث مىكرده است (آقا بزرگ، همانجا).
آثار: ١. منهج المقال فى تحقيق احوال الرجال، كه همان رجال كبير اوست،
همراه تعليقة وحيد بهبهانى در تهران (١٣٠٢ق) به چاپ رسيده است. وي تأليف
اين كتاب را در ٩٨٦ق در نجف به پايان برده است (همو، الذريعة، ٢٣/١٩٨). ٢.
تلخيص الاقوال، يا رجال وسيط وي به چاپ نرسيده، و نسخههاي متعدد آن در
كتابخانههاي مركزي دانشگاه تهران، آستان قدس مشهد، بانكيپور، موزة لندن و
كتابخانة شخصى براون معرفى شده است (مركزي، ٨/٤٤١؛ آستان، ١٤٥، ٦٢٩؛
بانكيپور، ؛ XII/٧٨ ريو، شم ٦٣٤ ؛ براون، ١٧ ). ٣. رجال صغير وي كه گويا توضيح
المقال نام داشته (آقابزرگ، همان، ٤/٤٩٨)، در مكه به سال ١٠١٦ق تأليف
شده بوده، و بنابر گفتة آقابزرگ نسخهاي از آن به خط مؤلف در آستان قدس و
نسخهاي ديگر در تبريز موجود بوده است ( مصفى المقال، ٤٢٩). ٤. آيات
الاحكام، كه نسخ آن در كتابخانههاي آستان قدس (آستان، ١٣) و مدرسة عالى
شهيد مطهري (ابن يوسف، ١/٨٥ -٨٦) يافت مىشود. مجلد اول اين كتاب تا پايان
بحث زكات به كوشش محمد باقر شريف زاده در ١٣٩٤ق به چاپ رسيده است.
همچنين استرابادي حاشيهاي بر تهذيب الاحكام طوسى و نيز رسائلى ديگر داشته
است (على خان، حرعاملى، همانجاها).
مآخذ: آستان قدس ف، فهرست؛ آقابزرگ، الذريعة؛ همو، طبقات اعلام الشيعة، قرن
١١، به كوشش علينقى منزوي، تهران، ١٣٦٩ش؛ همو، مصفى المقال، به كوشش احمد
منزوي، تهران، ١٣٧٨ق/١٩٥٩م؛ ابن يوسف شيرازي، فهرست كتابخانة مدرسة عالى
سپهسالار، تهران، ١٣١٣-١٣١٥ش؛ استرابادي، امين، الفوائد المدنية، چ سنگى،
١٣٢١ق؛ افندي، عبدالله، تعليقة امل الا¸مل، به كوشش احمد حسينى، قم،
١٤١٠ق؛ تفرشى، مصطفى، نقد الرجال، قم، انتشارات الرسول المصطفى (ص)؛ حر
عاملى، محمد، امل الا¸مل، به كوشش احمد حسينى، بغداد، ١٣٨٥ق؛ علىخان
مدنى، سلافة العصر، تهران، كتابخانة مرتضويه؛ مجلسى، محمدباقر، بحار الانوار،
بيروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛ محبى، محمد امين، خلاصة الاثر، قاهره، ١٢٨٤ق؛ مركزي،
خطى؛ نيز:
Bankipore; Browne, E. G., A Descriptive Catalogue of the Oriental
Manuscripts..., ed. R. A. Nicholson, Cambridge, ١٩٣٢; Rieu, Ch., Supplement to
the Catalogue of the Arabic Manuscripts in the British Museum, London, ١٨٩٤.
بخش فقه، علوم قرآنى و حديث