دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٤٨٣
| اسماعيل حقى عاليشان جلد: ٨ شماره مقاله:٣٤٨٣ |
اِسْماعيلْ حَقّى عاليشان ٢٨٨-٣٦٣ق/٨٧١-٩٤٤م، اديب، سياستمدار، زندگى
نامهنويس و مترجم معاصر ترك. نام او با پسوند الدم نيز آمده است نك:
اوزگه، ؛ III/١٣٥١ «دائرةالمعارف ديانت»، .XI/٢١
اسماعيل حقى در استانبول زاده شد و پدرش جاويدبك ويراستار نشرية وابسته به
توپخانه بود همانجا. در برخى منابع به خدمت خود او نيز در توپخانه اشاره
شده است بانارلى، ٠٠٩ º V(٢)/١١١٥ .IA, پس از تحصيلدر دبيرستانفوزيه بهدورة
عالى «كالجسلطنتىعلومسياسى» راه يافت و در ٣٠٦ق/٨٨٩م در وزارت خارجه
استخدام شد و پس از ٩ سال خدمت، مدير دايرة كنسولى، و در ٩٠٩م سركنسول در
مارسى و در ٩١٨م به سركنسولى در مونيخ و زوريخ برگزيده شد و سرانجام در
سال بعد، در دورة صدارت داماد فريد دوم، معزول شد. در ٩٢٥م به درخواست خود
بازنشسته شد نك: IV/١٩١ , ٢ ؛ EI«دائرةالمعارف ديانت»، همانجا؛ سپس به هيأت
تحريرية مجلة اجتهاد زير نظر عبدالله جودت پيوست و مقالات ادبى، اجتماعى و
اقتصادي خود را تا ٩٣٢م در آن منتشر مىكرد ٢ ، EIهمانجا. علاقهاش به هنر
نقاشى سبب ازدواج او با برادرزادة عثمان حمدي نقاش بزرگ ترك شد «دائرة
المعارف ديانت»، همانجا. به گفتة برخى، همسر اسماعيل، نوة صدراعظم سابق
ابراهيم ادهم پاشا بوده است ٢ ، EIهمانجا و ثمرة
اينازدواج«سدادحقىبك»،معمارپرآوازةتركاست«دائرةالمعارف استانبول»، ؛
IX/٤٩٩٥-٤٩٩٦ «دائرةالمعارف ديانت»، همانجا. سرانجاماسماعيلحقىدر
استانبولدرگذشت ودر گورستان«زنجيرلى كويو» به خاك سپرده شد همانجا.
اسماعيل حقى نويسندگى را در هنگام تحصيل آغاز كرد و نخستين اثرش در ٥
سالگى، در نشرية نخل امل به چاپ رسيد همانجا؛ سپس فعاليت ادبى را با سرودن
اشعار و نوشتن مقاله، رساله و نقدهاي ادبى در مجلة مكتب ادامه داد. در خلال
سالهاي ٨٩١-٨٩٤م ضمن سردبيري نشرية مكتب، به مسائل ادبى پرداخت و در
تحليل و نقد شعر گامهاي ارزشمندي برداشت دومان، ٥٠ º لوند، و از اركان انجمن
ادبى ثروت فنون شد. در اواخر سدة ٩م وي افزون بر تحقيق مفصل دربارة عليشير
نوايى، به انتشار دو رشته زندگىنامة ادبى پرداخت «دائرةالمعارف ديانت»، ؛
XI/٢١-٢٢ بانارلى، .١٠١٠
زندگى نامههاي اسماعيل حقى را مىتوان نمونة نقد ادبيات نوين تركى دانست
بستانى، ٣/٠٣، اما از آنجا كه او به هيچ يك از گروههاي ادبى آن دوره تعلق
نداشت، چندان مورد توجه قرار نگرفت. به هر حال او در جوانى و در ابتداي
راه، نشر اينگونه آثار را به كناري نهاد و روي به ترجمه آورد و تا پايان
زندگى بدان پرداخت «دائرةالمعارف ديانت»، ٢ ، EIهمانجاها.
پس از تغيير الفباي تركى و شروع دورة نهضت ترجمه ٩٣٢م ، اسماعيل حقى آثار
متعددي از نويسندگان و شعراي غرب - بيشتر فرانسوي - چون لامارتين، مورووا،
پىير لوتى، بنوا، فلوبر و نيز شكسپير و تولستوي ترجمه كرد؛ از اين روي او را
مروج سمبوليسم و ادبيات فرانسه در تركيه دانستهاند «دائرةالمعارف ديانت»، ؛
XI/٢٢ ازن، .٢٢٩-٢٣٠ او را از پيروان مكتب كهن شرق به شمار آوردهاند
V(٢)/١١١٥ .IA,
آثار:
الف - تأليفات: . نويسندگان ترك در سدة ٤». اين اثر در دفتر جداگانه چاپ
شده است. دفتر يكم: احمد مدحت افندي، دفتر دوم: اكرم بك، دفتر سوم: جودت
پاشا استانبول، ٣٠٨ق/٨٩١م، دفتر چهارم: شمس الدين سامى استانبول،
٣١١ق/٨٩٣م، همراه با تحقيقى دربارة تئاتر و نقد آثار تئاتري شمس الدين
سامى. اين دفتر ارزيابى دقيقى دربارة اين نويسندگان و آثارشان است. .
«شاعران همعصر ما»، استانبول، ٣١١ق. در اين اثر اشعار معلم جودي، امين
همايى، على روحى، نبى زاده كاظم با نقد و ارزيابى، معرفى مىشود. .
«اديبان مشهور عثمانى». از اين اثر تنها يك دفتر با عنوان معلم ناجى در
استانبول ٣١١ق انتشار يافته است.
ب - ترجمهها: . منتخبات تراجم مشاهير، استانبول، ٣٠٧ق. اسماعيل حقى اين
جنگ را همراه با ابراهيم فهيم گرد آورده است. گلچينى از ادبيات فرانسه و
برخى ترجمههاي ديگر نيز در كتاب گنجانده شده است. . «گلهاي رنج» از شارل
بودلر، استانبول، ٩٢٧م. ترجمة روان و سليس اين اثر سبب محبوبيت شاعر
سمبوليست فرانسه در ميان ادب دوستان ترك شد.
مآخذ: بستانى؛ نيز:
Banarl o , N.S., T O rk edebiy @ t o t @ rihi , Istanbul, ١٩٧١; Duman, H., Arap
harfli s O reli yay o nlar toplu katalogu, Istanbul, ١٩٨٦; EI ٢ ; IA; Istanbul
ansiklopedisi, Istanbul,١٩٦٧;Levend, A.S., T O rk edebiyat o , tarihi, Ankara,
١٩٨٤; Z zege, M. S., Eski harflerle bas o lm o s t O rk ٥ e eserler katalogu,
Istanbul,١٩٧٥; Z z N n, M. N., Son as o r t O rk edebiyat o , tarihi, Istanbul,
١٩٤٥; T O rkiye diyanet vakf o Isl @ m ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٥.
ناصر شعاريانستاري