دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٤٧٤
| اسماعيل بن سبكتگين جلد: ٨ شماره مقاله:٣٤٧٤ |
اِسْماعيلِ بْنِ سَبُكْتَگين (د پس از ٣٨٩ق/٩٩٩م)، برادر محمود غزنوي
و رقيب او در آغاز حكومت كه پس از مرگ پدر يك چند در غزنه فرمان راند.
آگاهى ما از زندگى اسماعيل محدود است به دورة كوتاهى كه از مرگ سبكتگين تا
پس از جنگ محمود با سامانيان ادامه داشته است. به گفتة شبانكارهاي (نك:
نفيسى، ١/٣٦) - كه احتمالاً از آثار نايافتة ابوالفضل بيهقى بهره برده است -
چون سبكتگين در شعبان ٣٨٧ در حوالى غزنه درگذشت، از ميان پسران او تنها
اسماعيل حضور داشت و همو پيكر پدر را به غزنه برد و به خاك سپرد؛ اما روايات
مورخان دربارة وصيت سبكتگين براي جانشينى خود با يكديگر سازگار نيست، چنانكه
به گزارش صريح عتبى (ص ١٥٢، ١٥٨)، مورخ مشهور عصر غزنوي، سبكتگين اندكى
پيش از مرگ به جاي پسر ارشدش محمود، سپهسالار نامى خراسان، برادر كهتر او،
اسماعيل جوان «تجربه نايافته» را به جانشينى خود برگماشت. ابن بابه (نك:
ذيل سلاطين غزنه؛ نيز نك: بازورث، «غزنويان متأخر١»، نيز تصريح كرده كه
سبكتگين اندكى پيش از مرگ، امور قلمرو خود را به اسماعيل واگذار كرد و گفت
سپهسالاري لشكر خراسان، محمود را بسنده است. در حالى كه ابوالفضل بيهقى (ص
٣٣٠) از قول سلطان محمود آورده است كه سبكتگين به هنگام مرگ به عبدالله
دبير گفته بود: «مقرر است كه محمود مُلك غزنين نگه دارد كه اسماعيل مرد آن
نيست». عبارتى شبيه به اين مضمون در مجمع الانساب (شبانكارهاي، ٤٥) نيز
وجود دارد و مطابق آن سبكتگين، محمود را لايق ترين فرزندان خود دانسته، و
تصريح كرده است كه چون او را كاري بزرگ - تصرف قلمرو سامانيان - فرموده،
براي اينكه خللى در مملكتش راه نيابد، «تخت غزنين و ملك هندوستان»را
بهاسماعيل مىسپارد. پساز آناسماعيلرا وصيتكرد كه از فرمان محمود بيرون
نشود و اگر اميري غزنين را بدو واگذارد، آن را منّتىبرخود داند.درنسخهاياز
مجمعالانساب (نك:نفيسى،همانجا) نيز آمده است كه پس از مرگ سبكتگين،
بزرگان غزنه اسماعيل را از اطاعت محمود باز داشتند و در ميانه به افساد
پرداختند. محمود در نامهاي كه پس از مرگ پدر به امرا و وزراي دولت نوشت،
خود را جانشين پدر خواند و گفت كه پدر او را در ٧ سالگى به ولايتعهدي
برگزيده (شبانكارهاي، همانجا)، و در واپسين روزهاي حياتش به سبب «بعد
مسافت و مخافت آفت و تفرق جمع»، چون محمود غايب بوده، اسماعيل را وصيتى
كرده است (نك: عتبى، ١٥٩). به گفتة شبانكارهاي، اسماعيل نيز آخرين وصيت
پدر را يادآور شد و خود را شايستة جانشينى خواند و همة اركان دولت را گواه
گرفت (نك: نفيسى، ١/٣٧).
شايد سبكتگين با گماردن اسماعيل بر جاي خود در غزنه، مىخواسته است حكومتى
را كه بنياد گذارده بود، از طريق اسماعيل كه مادرش دختر آلپتگين - سرور و
مخدوم سبكتگين و والى پيشين غزنه - بود (نك: حمدالله، ٣٩٠)، ادامه يابد.
بازورث در مقالهاي («سنت تركى...١»، ٢٣٨ -٢٣٧ ؛ نيز نك: همو، ٤٤) بر آن است
كه انتصاب خلاف قاعدة اسماعيل به جانشينى سبكتگين و نيز انتخاب محمد - به
جاي برادر بزرگ ترش مسعود - به عنوان وارث تاج و تخت محمود در يك نسل
بعد، سنتى تركى - مغولى و مطابق با رسم واگذاري ميراث به فرزند كهتر در
ميان مغولان نخستين بوده است. اما همو بعدها خود در يكى از آثارش (نك:
«غزنويان متأخر»، بر درستى اين نظريه چندان پافشاري نكرد و بر آن شد كه
اين رسم بومى مغولان بوده كه تنها در دورههاي بسيار متأخر بازشناخته شده
است.
به هر حال، به گفتة عتبى (ص ١٥٨-١٦٠) بزرگان غزنه در برابر اطاعت از
اسماعيل، طمع در خزانه بستند و اسماعيل هم براي جلب عنايت ايشان به بهاي
تهى شدن خزانة دولت، مال فراوانى به آنان بخشيد. از سوي ديگر محمود در
نامهاي از اسماعيل خواست تا غزنين را به او واگذارد و در برابر حكومت بلخ
يا سپهسالاري لشكر خراسان را بگيرد، اما اسماعيل نپذيرفت و ميانجيگري والى
جوزجان (گوزگان) نيز بىنتيجه ماند (نيز نك: ميرخواند، ٤/٩٣-٩٤؛ خواندمير،
٢/٣٧٣-٣٧٤؛ فرشته، ١/٢٢). گويا عتبى (ص ١٦٠) خود براي اين كار نزد امير
اسماعيل رفته، ولى نتوانسته است او را به اطاعت محمود وا دارد. سرانجام،
محمود به سوي غزنين تاخت و در بين راه، برادرش نصر، حاكم بُست و عمويش
بغراچق، والى هرات نيز به او پيوستند و به فرمانبرداري از او گردن نهادند.
همچنين امرا و اركان دولت از غزنه با محمود به مكاتبه پرداختند و با او
همداستان شدند. در نبرد شديدي كه در حوالى غزنين بين دو برادر روي داد
(ربيعالاول ٣٨٨)، اسماعيل پس از مقاومت كوتاهى شكست خورد و به دژ غزنين
پناه برد. محمود دژ را نيز در حصار گرفت و اسماعيل پس از ٧ ماه حكومت به
ناچار تسليم شد و امان گرفت (نك: همو، ١٦١- ١٦٥، ١٦٩؛ نيز نك: گرديزي، ٣٧٦؛
ابن اثير، ٩/١٣٠-١٣١؛ ناظم، .(٣٩-٤٠
ابن اثير (همانجا) بر آن است كه محمود پس از پيروزي بر اسماعيل، او را در
ادارة امور مملكت شركت داد. به گفتة عتبى (ص ١٧٣- ١٧٨)، اسماعيل همراه با
برادرش نصر در جنگ محمود در ٣٨٩ق با عبدالملك بن نوح سامانى شركت جست.
ابن بابه (همانجا) نيز به شركت اسماعيل در اين جنگ اشاره كرده است. پس
اين گفتة بازورث ظاهراً به استناد گزارش برخى از منابع متأخرتر مثل خواندمير
(٢/٣٧٤) كه گفته است اسماعيل بلافاصله پس از شكست از محمود به زندان افتاد
و يا تبعيد شد و ابن بابه كه او را با نصر برادر ديگرش خلط كرده است (نك:
بازورث، «غزنويان متأخر»، ١٤٧ -١٤٦ )، مقرون به صواب نيست.
از گزارشهاي برخى منابع متأخرتر بر مىآيد كه اسماعيل و نوشتگين، يكىاز
غلامان محمود، بر ضد سلطان غزنوي توطئهاي درچيدند، اما محمود ماجرا را دانست
و بى درنگ به قتل نوشتگين فرمان داد. سپس اسماعيل را با اعضاي خانوادهاش
به دژي در گوزگان (جوزجان، در بيشتر منابع به جرجان تصحيف شده است) تبعيد
كرد و فرمان داد تا اسباب آسايش او را در حبس فراهم آوردند. اسماعيل تا
هنگام مرگ - كه تاريخ آن بر ما پوشيده است - در همانجا بماند (نك: حمدالله،
همانجا؛ ميرخواند، ٤/١٢٣؛ قس: فصيح، ٢/١٠٣؛ خواند مير، فرشته، همانجاها).
گفته شده است كه اسماعيل در نويسندگى و سرودن شعر نيز دست داشت. على بن
زيد بيهقى (ص ٧٠) ابيات و رسائلى به او نسبت داده است (نيز نك: ابن اثير،
٩/١٣١) و گفتهاند كه گاهى در نمازهاي جمعه، خود خطبه مىخواند (همانجا).
مآخذ: ابن اثير، الكامل؛ ابن بابه، احمد، رأس مال النديم، نسخة خطى
كتابخانة نور عثمانية آنكارا، شم ٣٢٩٦؛ بازورث، كليفورد ادموند، تاريخ غزنويان،
ترجمة حسن انوشه، تهران، ١٣٦٢ش؛ بيهقى، ابوالفضل، تاريخ، به كوشش علىاكبر
فياض، مشهد، ١٣٥٠ش؛ بيهقى، على، تاريخ بيهق، به كوشش احمد بهمنيار، تهران،
١٣٠٨ش؛ حمدالله مستوفى، تاريخ گزيده، به كوشش عبدالحسين نوايى، تهران،
١٣٦٢ش؛ خواندمير، غياثالدين، حبيب السير، به كوشش محمد دبيرسياقى، تهران،
١٣٥٣ش؛ شبانكارهاي، محمد، مجمع الانساب، به كوشش هاشم محدث، تهران،
١٣٦٣ش؛ عتبى، محمد، تاريخ يمينى، ترجمة ناصح جرفادقانى، به كوشش جعفر شعار،
تهران، ١٣٥٧ش؛ فرشته، محمد قاسم، تاريخ، كانپور، ١٢٩٠ق/١٨٧٤م؛ فصيح خوافى،
احمد، مجمل فصيحى، به كوشش محمود فرخ، مشهد، ١٣٤١ش؛ گرديزي، عبدالحى،
تاريخ، به كوشش عبدالحى حبيبى، تهران، ١٣٦٣ش؛ ميرخواند، محمد، روضة الصفا،
تهران، ١٣٣٩ش؛ نفيسى، سعيد، در پيرامون تاريخ بيهقى، تهران، ١٣٥٢ش؛ نيز:
Bosworth, C.E., The Later Ghaznavids: Splendour and Decay, NewYork, ١٩٧٧; id, X
A Turco - Mongol Practice Amongst the Early Ghaznavids ? n , Central Asiatic
Journal , Wiesbaden , ١٩٦٢ , vol . VII ; N ? z im, M., The Life and Times of Sul
t ? n Ma h m = d of Ghazna, Lahore, ١٩٧٣.
ابوالفضل خطيبى