دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٤٧٣
| اسماعيل بن خلف جلد: ٨ شماره مقاله:٣٤٧٣ |
اِسْماعيلِ بْنِ خَلَف، ابوطاهر اسماعيل بن خلف بن سعيد بن عمران
انصاري سَرَقُسطى اندلسى (د ٤٥٥ق/١٠٦٣م)، مُقري، اديب و عالم مالكى مصر.
كنية او را ابوالطيب نيز نوشتهاند (ذهبى، ١/٣٤١). برپاية انتساب او به
سَرَقُسطه و اندلس، چنين مىنمايد كه اصل او از آن ديار بوده باشد (زاهد،
٥). وي احتمالاً يك چند از عمر خويش را در صقليّه گذرانده است؛ چه، برخى
منابع (ياقوت، ٦/١٦٥؛ صفدي، ٩/١١٦) از او با نسبت صقلى نيز ياد كردهاند. به
هرحال، اسماعيل در مصر سكنى گزيد و از همينرو، وي در منابع، مصري نيز
خوانده شده است (ابن بشكوال، ١/١٠٦؛ ابن جزري، غاية...، ١/١٦٤).
اسماعيل در مصر به تحصيل علوم ادب و قرآن روي آورد و مهمترين استاد او
ابوالحسن على بن ابراهيم حوفى، نحوي مصر (د ٤٣٠ق) بود كه اسماعيل را به
سبب ملازمت محفل او، «صاحب الحوفى» لقب داده بودند (نك: ياقوت، ٦/١٦٥-١٦٦؛
صفدي، همانجا). ديگر استاد او عبدالجبار بن احمد طرسوسى (د ٤٢٠ق)، شيخ قرّاء
مصر در آن روزگار بود كه اسماعيل قرائات مختلف را از او فراگرفت و از وي
نقل فراوان داشت (نك: ابن بشكوال، همانجا).
از نظر پاية علمى، بهگفتة ابن خلكان كه شرح نسبتاً دقيقتري از احوال او را
بهدست داده است (١/٢٣٣)، اسماعيل در قرائات و فنون ادب از صاحب نظران
شاخص در روزگار خود بوده است (نيز نك: ذهبى، ابن جزري، همانجاها).
اسماعيل در محافل علمى مصر، بهويژه در جامع عمرو بن عاص به اِقراء اشتغال
داشت (ابن جزري، همانجا) و افزون بر آن در فنون ادب نيز بهتدريس
مىپرداخت (ذهبى، همانجا). وي همچنين در موضوعات اعراب قرآن و شعر نيز دست
داشته است (نك: بخش آثار). از ميان شاگردان و راويانى كه از او بهره
گرفتهاند، اينان را مىتوان ياد كرد: ابوالحسين يحيى بن على خشاب (د ٥٠٤ق)
از مقريان بنام مصر (نك: ابن جزري، همان، ٢/٣٧٥) كه از طريق او طرق
اسماعيل در قرائت رواج يافته است (همان، ١/١٦٤)، جعفر بن اسماعيل فرزند او
كه قرائت را از پدر به طريق سماع و تلاوت فرا گرفته، و از او روايت نموده
است (ذهبى، همانجا؛ ابن جزري، همان، ١/١٩١) و جماهر بن عبدالرحمان طليطلى،
فقيه و محدث كه پارهاي از روايات اسماعيل را در ٤٥٣ق استماع نموده است
(ابن بشكوال، همانجا).
اسماعيل بهگفتة بيشتر منابع در محرم ٤٥٥/ژانوية ١٠٦٣ در مصر وفات يافته است،
اما ياقوت (٦/١٦٧) مرگ او را پس از ٥١٠ق ذكر كرده كه نادرست مىنمايد (نك:
صفدي، همانجا).
آثار: اسماعيل بن خلف تأليفات بسياري داشته كه بيشتر آنها در علوم قرآنى و
بهويژه در علم قرائت بوده است. اين آثار عبارتند از:
الف - چاپى: تنها اثر چاپ شدة اسماعيل، العنوان فى القراءات السبع است كه
به كوشش زهير زاهد و خليل عطيه در بيروت (١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م) بهطبع رسيده
است. اين كتاب در واقع مختصري از كتاب ديگر او به نام الاكتفاء فى
القراءات است كه مؤلف در آن اختلاف قرائات هفتگانه را بهطور موجز به
تحرير آورده است (نك: ص ٣٩). رواج اين كتاب تا بدانجا بود كه در منابع،
گاه از اسماعيل به صورت صاحب العنوان و يا مؤلف العنوان ياد شده است (نك:
ابن جزري، همان، ١/١٩١، ٣٥٧، ٢/٣٧٥). العنوان از متون عمده و متداول در
قرائات بود (ابن خلكان، همانجا)، به گفتة قسطلانى (١/٨٩)، مردم مصر عنايت
زيادي بدان داشتند، چنانكه تا پيش از ظهور حرز الامانىِ شاطبى ( شاطبيه )
طلاب قرائت بهحفظ العنوان مىپرداختند. ابنجزري در النشر (١/٦٤ - ٦٥) اين
كتاب را پس از شاطبيه يكى از منابع اساسى خود شمرده، و طرق روايى خود را
به آن يادآور شده است. مؤلف در العنوان به شيوة معمول، نخست «اصول» يعنى
قواعد كلى در قرائت هريك از قراء را در مسائل مربوط به مدّ و قصر، همزه،
ادغام، اماله و جز آن، آورده، و سپس به تفصيل اختلاف قاريان به ترتيب
سور در يكايك «حروف»، يعنى مواضع و كلمات قرآنى پرداخته است.
بر كتاب العنوان شرحهايى نيز نوشته شده كه نمونة آن شرحى از
رشيدالدينعبدالظاهربننشوان(د ٦٤٩ق)است(نك:همو، غاية، ١/٣٩١- ٣٩٢). از اين
شرح كه در چندين جزء بوده، نسخههايخطىمتعدد برجاي مانده است (نك:پرتسل،
.(GAL,I/٥١٨;GAL,S,I/٧٢١ا٢٧-٢٨ همچنين ابن جزري در رسالهاي با عنوان تحفة
الاخوان بهبررسى اختلافات ميان دو متن پر رواج قرائت: العنوان و شاطبيه
پرداخته است (براي نسخة آن، نك: پرتسل، ٢٧ ؛ براي مقايسهاي ميان مندرجات
العنوان و التيسيرِ ابوعمرو دانى، نك: زاهد، ١٢-١٣).
ب - خطى : ١. اعرابالقراءات (ياقوت، ٦/١٦٦) يا اعرابالقرآن (سيوطى، ١/٤٤٨،
به نقل از ياقوت) كه در ٩ جزء بوده است. نسخهاي از دو مجلد آن در كتابخانة
زيتونة تونس، و نسخهاي از بخش دوم آن در اسكندريه موجود است (نك: زاهد، ٨؛
، GAL,S همانجا). ارتباط اين كتاب با مختصر كتاب الحجة در تلخيص كتاب الحجة
ابوعلى فارسى كه ابن خلكان آن را در شمار آثار اسماعيل آورده است (١/٢٣٣)
و موضوعى مشابه دارد، قابل تأمل است. ٢. الاكتفاء فى القراءات (ياقوت،
همانجا) كه تأليفى مبسوط در قرائات هفتگانه است و مؤلف در آن اسانيد و
روايات را به تفصيل آورده است (نك: اسماعيل، ٣٩-٤٠). نسخهاي از اين اثر در
كتابخانة نور عثمانيه در تركيه موجود است (پرتسل، ٢٧ -٢٦ ). ٣. مختصر ما رسم
فى القرآن الشريف، كه بروكلمان نسخهاي از آن را در دارالكتب مصر نشان
داده است ، GAL,S) همانجا).
علاوه بر آنچه ياد شد، از آثار اسماعيل ديوان شعري است كه احمد ابن محمد
سلفى آن را از طريق جعفر فرزند اسماعيل روايت مىكرده است (ابن خير، ٤١٧؛
ابن جزري، همان، ١/١٩١) و در آن قصايدي مندرج بوده كه بهصورت معارضة
شعري ميان اسماعيل و اديب اندلسى معاصر او، ابن مغلّس قيسى (د ٤٢٧ق) رد و
بدل شده است (ابن خلكان، ٣/١٩٤). آنچه ياقوت (همانجا) با عنوان العيون در
شمار آثار اسماعيل ياد كرده است، گويا چيزي جز العنوان او نبوده باشد (نك:
زاهد، نيز ، GAL همانجاها).
مآخذ: ابن بشكوال، خلف، الصلة، بهكوشش عزت عطار حسينى، قاهره، ١٣٧٤ق/
١٩٥٥م؛ ابن جزري، محمد، غاية النهاية، بهكوشش برگشترسر، قاهره، ١٣٥١ق/
١٩٣٢م؛ همو، النشر، بهكوشش على محمد ضباع، قاهره، كتابخانة مصطفى محمد؛ ابن
خلكان، وفيات؛ ابن خير اشبيلى، محمد، فهرسة، بهكوشش فرانسيسكو كودرا، بغداد،
١٣٨٢ق/١٩٦٣م؛ اسماعيل بن خلف، العنوان، بهكوشش زهير زاهد و خليل عطيه،
بيروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ ذهبى، محمد، معرفة القراء الكبار، بهكوشش محمد سيد جاد
الحق، قاهره، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛ زاهد، زهير و خليل عطيه، مقدمه بر العنوان (نك:
هم ، اسماعيل بن خلف)؛ سيوطى، بغية الوعاة، بهكوشش محمد ابوالفضل ابراهيم،
قاهره، ١٣٨٤ق؛ صفدي، خليل، الوافى بالوفيات، بهكوشش يوزف فاناس،
بيروت،١٣٩٣ق/ ١٩٧٣م؛ قسطلانى، احمد، لطائف الاشارات، بهكوشش عامر سيد
عثمان و عبدالصبور شاهين، قاهره، ١٣٩٢ق/١٩٧٢م؛ ياقوت، ادبا؛ نيز:
GAL; GAL,S; Pretzl, O., X Die Wissenschaft der Koranlesung n , Islamica, ١٩٣٤,
vol. VI.
احمد زرنگار